Αν αντί για «ΟΧΙ» λέγαμε «ΝΑΙ», σε ποια Ευρώπη θα ζούσαμε σήμερα;

Της Μαρίας Γαλλιού

Ας κάνουμε μια ιστορική υπόθεση. Ας αλλάξουμε μία και μόνο λέξη. Μια λέξη τριών γραμμάτων. Για την ακρίβεια δύο γράμματα γιατί το τρίτο μένει το ίδιο. Και ας μην είμαστε ιστορικοί. Χωρίς να επιδιώκουμε δάφνες γεωπολιτικής. Ας φανταστούμε ως απλοί σκεπτόμενοι πολίτες που παρακολουθούν τι συμβαίνει στον κόσμο.

Αθήνα, ξημερώματα 28ης Οκτωβρίου 1940.

Ο Ιταλός πρέσβης Γκράτσι παραδίδει το τελεσίγραφο του Μουσολίνι στον Ιωάννη Μεταξά. Ζητά να επιτραπεί στον ιταλικό στρατό να καταλάβει στρατηγικές θέσεις στην ελληνική επικράτεια.

Ο Μεταξάς σκέφτεται τη στρατιωτική υπεροχή του αντιπάλου, τις συντριπτικές νίκες των Γερμανών στην Ευρώπη, τη Γαλλία που έχει καταρρεύσει και τη Μεγάλη Βρετανία που αγωνίζεται σχεδόν μόνη απέναντι στη ναζιστική πολεμική μηχανή.

Και απαντά: «ΝΑΙ».

Δύο ημέρες αργότερα, στη δική μας υποθετική Ιστορία, οι Ιταλοί παρελαύνουν στην Αθήνα.

Χωρίς να πέσει ούτε μία τουφεκιά.

Η Ελλάδα διακηρύσσει την ουδετερότητά της. Μόνο που η ουδετερότητα μιας χώρας υπό ξένη στρατιωτική επιτήρηση είναι συνήθως ένα ωραίο όνομα για την υποταγή.

Τα τρόφιμα, τα καύσιμα και οι πρώτες ύλες διοχετεύονται στις ανάγκες του Άξονα. Μια κυβέρνηση συνεργασίας αναλαμβάνει να διαχειριστεί την «ομαλότητα». Οργανώνεται ακόμη και ένα σώμα «εθελοντών» για να πολεμήσει στο πλευρό των φαινομενικά ανίκητων δυνάμεων.

Συνεχίζουμε την υποθετική περιπλάνησή μας στη χώρα του «αν». Η 28η Οκτωβρίου γράφεται στα σχολικά μας βιβλία όχι ως ημέρα εθνικής υπερηφάνειας, αλλά ως ημέρα μιας ιστορικής ταπείνωσης.

Χωρίς τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, χωρίς την ταπείνωση των στρατευμάτων του Μουσολίνι στα βουνά της Αλβανίας, χωρίς την ανάγκη γερμανικής επέμβασης για τη συντριβή της ελληνικής αντίστασης, ο Χίτλερ διαθέτει μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων.

Επιτίθεται νωρίτερα στη Σοβιετική Ένωση, με περισσότερες διαθέσιμες δυνάμεις.

Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν τη Μόσχα πριν φτάσει ο βαρύς ρωσικός χειμώνας. Ο Στάλιν υποχωρεί στα βάθη της Σοβιετικής Ένωσης. Μια φιλοναζιστική διοίκηση εγκαθίσταται στην κατεχόμενη πρωτεύουσα.

Η κατάληψη της Μόσχας δεν σημαίνει και την ήττα της Σοβιετικής Ένωσης. Οι συσχετισμοί όμως είναι πλέον διαφορετικοί. Η ναζιστική Γερμανία καταφέρνει στη συνέχεια να εξουδετερώσει τη Βρετανία, επιβάλλοντάς της μια ταπεινωτική ειρήνη.

Η Ευρώπη μετατρέπεται σε μια απέραντη ήπειρο υποταγής.

Από τον Ατλαντικό μέχρι τα ρωσικά εδάφη, δημοκρατικοί θεσμοί διαλύονται, κυβερνήσεις-μαριονέτες εγκαθίστανται και εκατομμύρια άνθρωποι ζουν από τον ναζιστικό ζυγό.

Φυσικά, η αντίσταση δεν εξαφανίζεται. Από τα ελληνικά βουνά μέχρι τη Γαλλία και τη Γιουγκοσλαβία, άνθρωποι εξακολουθούν να αγωνίζονται για την ελευθερία.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μετά την ιαπωνική επίθεση, βρίσκονται αντιμέτωπες με μια πανίσχυρη ναζιστική Ευρώπη.

Ο πόλεμος διαρκεί περισσότερα χρόνια. Η πρώτη ατομική βόμβα πέφτει στο Βερολίνο.

Μια ήπειρος ερειπίων. Μια παγκόσμια καταστροφή ακόμη μεγαλύτερη. Ένας πολιτισμός που πρέπει να ξαναχτιστεί σχεδόν από το μηδέν.

Όλα αυτά είναι υποθέσεις. Όχι ιστορικά γεγονότα.

Υπάρχει, όμως, κάτι που δεν είναι υπόθεση.

Τον Οκτώβριο του 1940 η μικρή Ελλάδα αρνήθηκε να παραδοθεί στην ισχύ των αριθμών.

Και όχι μόνο αρνήθηκε.

Πέρασε στην αντεπίθεση. Ανέτρεψε τους σχεδιασμούς του Μουσολίνι. Υποχρέωσε τον Χίτλερ να αντιμετωπίσει μια νέα στρατιωτική και στρατηγική πραγματικότητα στα Βαλκάνια.

Η γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση άρχισε τελικά στις 22 Ιουνίου 1941. Η εκστρατεία στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια επηρέασε τις προετοιμασίες της, αν και οι ιστορικοί εξακολουθούν να συζητούν πόσο αποφασιστική υπήρξε η χρονική καθυστέρηση.

Η Ιστορία, άλλωστε, δεν γράφεται με ένα και μοναδικό αίτιο.

Εκείνο που δεν αμφισβητείται είναι ότι η ελληνική αντίσταση αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλες διαψεύσεις του μύθου πως οι στρατιές του Άξονα ήταν αήττητες.

Και αυτό, εκείνες τις σκοτεινές ημέρες, είχε τεράστια πολιτική, στρατιωτική και ψυχολογική σημασία.

Για τη Βρετανία, που αναζητούσε συμμάχους και ελπίδα.

Για τους κατακτημένους ευρωπαϊκούς λαούς, που αναζητούσαν αποδείξεις ότι η αντίσταση είχε νόημα.

Για ολόκληρο τον κόσμο, που παρακολουθούσε την Ευρώπη να βυθίζεται στον ολοκληρωτισμό.

Ας μην ξεχνάμε, επίσης, μια μεγάλη ιστορική αντίφαση.

Το ελληνικό «ΟΧΙ» εκφράστηκε από έναν αυταρχικό κυβερνήτη. Μετατράπηκε, όμως, σε συλλογική πράξη ενός λαού που αρνήθηκε να αποδεχθεί την υποδούλωσή του.

Η αξία του ξεπέρασε κατά πολύ το καθεστώς που το διατύπωσε.

Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, η 28η Οκτωβρίου δεν είναι μόνο μια ελληνική εθνική επέτειος. Είναι ένα σημαντικό κεφάλαιο της ευρωπαϊκής και της παγκόσμιας Ιστορίας.

Μας θυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη. Ότι οι συσχετισμοί ισχύος δεν καθορίζουν πάντοτε το αποτέλεσμα. Ότι ακόμη και μια μικρή χώρα μπορεί να επηρεάσει γεγονότα πολύ μεγαλύτερα από το γεωγραφικό και πληθυσμιακό της μέγεθος.

Στη σημερινή Ευρώπη, όπου ο πόλεμος επέστρεψε, οι δημοκρατικές αξίες δοκιμάζονται και η ισχύς επιχειρεί ξανά να επιβληθεί στο δίκαιο, το μήνυμα αυτό αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Δεν χρειάζεται να υπερβάλλουμε για να τιμήσουμε τους Έλληνες του 1940. Ούτε να αποδείξουμε ότι η Ελλάδα κέρδισε μόνη της τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Αρκεί να αναγνωρίσουμε ότι, σε μια στιγμή που πολλοί θεωρούσαν την ήττα αναπόφευκτη, οι Έλληνες απέδειξαν πως υπήρχε και ένας άλλος δρόμος.

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η μεγαλύτερη ευρωπαϊκή παρακαταθήκη του 1940:

Η Ιστορία δεν αλλάζει μόνο από εκείνους που διαθέτουν τη μεγαλύτερη δύναμη αλλά και από εκείνους που, την κρίσιμη στιγμή, αρνούνται να υποταχθούν. 

Η Μαρία Γαλλιού είναι δικηγόρος, Χωρική Αντιπεριφερειάρχης Π.Ε. Λάρισας