Η πρώτη μνήμη ενός θεάτρου: Το Α΄ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας δεν χρειάζεται απλώς παραστάσεις – Χρειάζεται όραμα

«Δεν είναι άστοχο αυτό που λες» λέει ο Άδης απευθυνόμενος στο Δια μόλις εκείνος τελείωσε την επιχειρηματολογία του προκειμένου να τον πείσει να αφήσει την Περσεφόνη να επιστρέφει ανά τακτά διαστήματα στον πάνω κόσμο και στη Δήμητρα.

Αυτή ήταν ίσως η πιο εύστοχη λέξη που ειπώθηκε καθ΄ όλη τη διάρκεια της θεατρικής παράστασης «Αρπαγή της Περσεφόνης – Η Επιστροφή». Δεν ήταν μια παραγωγή που σχεδιάστηκε ειδικά για τη Λάρισα· εντάχθηκε στον θεσμό του Υπουργείου Πολιτισμού «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός», μέσα από τον οποίο επιλέχθηκαν συνολικά 95 παραγωγές για 94 αρχαιολογικούς χώρους σε όλη τη χώρα.

Και αυτό ήταν το άστοχο.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Υπάρχουν μνημεία που μοιάζουν να έχουν τη δική τους μοίρα. Όχι γιατί τους λείπει η ιστορία, αλλά γιατί κάθε φορά που η ιστορία τους ετοιμάζεται να γράψει μια νέα σελίδα, κάτι έρχεται να επισκιάσει τη στιγμή.

Το Α΄ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας είναι ένα από αυτά.

Για σχεδόν μισό αιώνα η πόλη πάλευε να το ξαναβρεί. Άλλοτε απέναντι στον χρόνο. Άλλοτε απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό. Ανασκαφές, απαλλοτριώσεις, δικαστικές διαμάχες, κατεδαφίσεις, συγκρούσεις για το σχέδιο πόλης, πολιτικές αποφάσεις που άλλαζαν πορεία και δεκάδες άνθρωποι που αφιέρωσαν ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής τους για να αποκαλυφθεί ξανά το σημαντικότερο μνημείο της Λάρισας.

Όλα αυτά τα χρόνια το θέατρο δεν ήταν μόνο ένα αρχαιολογικό εύρημα. Ήταν μια πολιτική, κοινωνική και πολιτιστική διαπραγμάτευση.

Για σχεδόν μισό αιώνα, η Λάρισα παρακολουθούσε το σημαντικότερο μνημείο της να αποκαλύπτεται λίγα μέτρα κάθε φορά παράλληλα με τις συγκρούσεις διαφορετικών οραμάτων, περιμένοντας τη στιγμή που θα ξαναγινόταν αυτό για το οποίο δημιουργήθηκε: ένας ζωντανός χώρος θεάτρου.

Το πιο δύσκολο δεν ήταν να βρεθεί. Ήταν να επιστρέψει στη ζωή. Τελικά. Γιατί ένα αρχαίο θέατρο δεν ολοκληρώνεται όταν αποκαλύπτονται οι κερκίδες του. Ολοκληρώνεται όταν ξαναγεμίσει ανθρώπους. Όταν ακουστεί ξανά λόγος.

Όταν αποκτήσει ξανά μνήμη.

Οι πρώτες φορές…

Υπάρχει κάτι που κάθε μνημείο αποκτά μόνο μία φορά. Την πρώτη του στιγμή.

Το Α΄ Αρχαίο Θέατρο είχε ήδη μία δύσκολη πρώτη φορά. Άστοχη και πάλι. Τον Σεπτέμβριο του 2023 άνοιξε για πρώτη φορά τις πύλες του στο κοινό. Θα έπρεπε να ήταν μια ιστορική βραδιά. Αλλά δεν ήταν.

Το όλο εγχείρημα έγινε βεβιασμένα και για λάθος λόγους. Αποτέλεσε μέρος μια ευρύτερης προεκλογικής καμπάνιας. Η Περιφέρεια Θεσσαλίας και η Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης Προγράμματος «Θεσσαλία» σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λάρισας το διοργάνωσαν. Εκδήλωση ενημέρωσης για την πορεία ολοκλήρωσης του έργου… Αφού μίλησαν όσοι μίλησαν ακολούθησε μουσική εκδήλωση με τη Συμφωνική ορχήστρα Λάρισας και την Εστουδιαντίνα Νέας Ιωνίας Μαγνησίας σε συνεργασία με την Εθνική Λυρική Σκηνή. Παρουσία της τότε υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη· η ίδια είναι και σήμερα.

Αλλά τελικά η ημερομηνία ήταν λάθος. Γιατί συνέπεσε με την Γιορτή Χαλβά Φαρσάλων που εκείνο το ίδιο βράδυ είχε τη συναυλία της γνωστής τραγουδίστριας Έλλης Κοκκίνου. Τι να κάνουν λοιπόν οι πολιτευόμενοι Λαρισαίοι στις διπλές εκείνες εκλογές; Άρχισαν να φεύγουν. Ένας ένας σηκωνόταν όσο εξελισσόταν η συναυλία και έφευγαν για να προλάβουν να πάνε και στα Φάρσαλα. Και απ’ έξω από τα κάγκελα, κόσμος περίμενε και ζητούσε να μπει καθώς δεν είχε την πολυτέλεια να ανήκει στο πρωτόκολλο.

Ήταν σουρεαλιστική εικόνα. Ένα θέατρο που περίμενε δεκαετίες να ξαναζήσει και την πρώτη του βραδιά τη μοιράστηκε με την προεκλογική επικαιρότητα. Την ξεχάσαμε γρήγορα γιατί σε τρεις μέρες ήρθε ο Daniel. Την εικόνα. Τη σουρεαλιστική και με ψήγματα παρωδίας… Ο χαλβάς Φαρσάλων κέρδισε. Επισκίασε την πρώτη φορά που κοινό πατούσε το πόδι μέσα στο Α΄ Αρχαίο Θέατρο.

Και τώρα, τρία χρόνια αργότερα, το Α΄ Αρχαίο Θέατρο φιλοξένησε την πρώτη ολοκληρωμένη επαγγελματική θεατρική παράσταση της σύγχρονης ιστορίας του. Μια στιγμή εξίσου ιστορική. Γιατί το θέατρο δεν εγκαινιαζόταν πια. Άρχιζε να λειτουργεί. Θα περίμενε κανείς ότι η δημόσια συζήτηση θα περιστρεφόταν γύρω από το ίδιο το γεγονός. Αντί γι’ αυτό, περιστράφηκε γύρω από τις αποχωρήσεις θεατών. Τις αποδοκιμασίες. Τη διαίρεση του κοινού. Και την αίσθηση πολλών ότι η πρώτη αυτή επιλογή δεν συνομίλησε με τη βαρύτητα της στιγμής.

Δεν θα σταθώ στην αισθητική της παράστασης. Υπάρχουν τόσα άλλα να ειπωθούν μέχρι να φτάσει κανείς σε αυτό το σημείο…

Η «Αρπαγή της Περσεφόνης – Η Επιστροφή» δεν ήταν μια παραγωγή που σχεδιάστηκε ειδικά για τη Λάρισα. Εντάχθηκε στον θεσμό του Υπουργείου Πολιτισμού «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός», έναν θεσμό που γεννήθηκε μέσα στην πανδημία, εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές διοργανώσεις της χώρας και κάθε χρόνο δημιουργεί νέες παραγωγές που παρουσιάζονται σε αρχαιολογικούς χώρους σε όλη την Ελλάδα.

Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι ο θεσμός.

Το θέμα είναι αν το Α΄ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας μπορεί να αντιμετωπίζεται απλώς ως ένας ακόμη σταθμός αυτού του προγράμματος.

Γιατί εδώ δεν μιλάμε για έναν ακόμη αρχαιολογικό χώρο.

Μιλάμε για ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα αρχαία θέατρα της Ελλάδας· το μοναδικό μέσα στον αστικό ιστό μιας πόλης. Ένα θέατρο που περίμενε δεκαετίες να επιστρέψει στη ζωή.

Η πρώτη επαγγελματική παράσταση που παρουσιάστηκε σε αυτόν τον χώρο αντιμετωπίστηκε ως μια ακόμη στάση ενός πανελλαδικού προγράμματος ή ως μια μοναδική πολιτιστική στιγμή; Υπήρξε κάποιος ειδικός σχεδιασμός; Έλαβε κανείς υπόψη ότι το πρώτο καλλιτεχνικό αποτύπωμα ενός τέτοιου μνημείου αποκτά αναπόφευκτα συμβολικό χαρακτήρα;

Γι’ αυτό και κάθε πρώτη στιγμή που γράφεται μέσα του αποκτά βάρος που ξεπερνά τη μία βραδιά. Δεν χρειάζονται βιαστικά συμπεράσματα. Χρειάζεται, όμως, ένας δημόσιος διάλογος: πώς θέλουμε να γράφεται η σύγχρονη ιστορία αυτού του θεάτρου;

Δεν πιστεύω ότι η Λάρισα χρειάζεται να συμφωνεί σε όλες τις παραστάσεις. Ούτε ότι ένα αρχαίο θέατρο πρέπει να φιλοξενεί μόνο ασφαλείς ή εύκολες επιλογές. Πιστεύω όμως ότι το Α΄ Αρχαίο Θέατρο δεν είναι απλώς ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος. Είναι το μεγαλύτερο πολιτιστικό στοίχημα της σύγχρονης Λάρισας. Και γι’ αυτό ίσως αξίζει μια ξεχωριστή πολιτιστική στρατηγική. Όχι μόνο για το ποια παράσταση θα έρθει φέτος. Αλλά για το ποια ιστορία θέλουμε να γράφει αυτό το θέατρο τα επόμενα πενήντα χρόνια.

Γιατί οι παραστάσεις αλλάζουν. Οι σκηνοθέτες αλλάζουν. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν. Οι διευθυντές φεστιβάλ αλλάζουν. Η πρώτη όμως σύγχρονη μνήμη ενός θεάτρου… γράφεται μόνο μία φορά.

Οι «Δυο Ξένοι» και η Επίδαυρος…

Κάπου εκεί θυμήθηκα τους «Δύο Ξένους». Ήταν όταν κάποιος σχολίασε πως ίσως το Α΄ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν χώρο πειραματικού θεάτρου. Κάτι σαν το Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου. Μου ήρθε στο μυαλό ο Κωνσταντίνος Μαρκοράς.

Το 1998, ο Αλέξανδρος Ρήγας, μέσα από τους «Δύο Ξένους», σατίριζε ήδη τη σχέση τέχνης και εξουσίας. Ο Κωνσταντίνος Μαρκοράς, εκπρόσωπος του «σοβαρού» θεάτρου, προσπαθεί να εντυπωσιάσει τη Μαρίνα Κουντουράτου λέγοντάς της ότι το θεατρικό του εργαστήρι θα παρουσιάσει παράσταση στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου. Για να το καταφέρει τηλεφώνησε στον «Βαγγέλη» – μια σαφή αναφορά στον τότε υπουργό Πολιτισμού Ευάγγελο Βενιζέλο.

Η σκηνή είναι αστεία. Η ερώτηση όμως παραμένει σοβαρή.

Πώς φτάνει μια παράσταση στα μεγάλα θέατρα; Ποιος αποφασίζει; Με ποια κριτήρια;

Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχουν ή δεν υπάρχουν παρεμβάσεις. Είναι αν η κοινωνία γνωρίζει και κατανοεί με ποια διαδικασία επιλέγονται οι παραστάσεις που καλούνται να σηματοδοτήσουν τόσο φορτισμένες ιστορικές στιγμές.

Για να το καταλάβουμε καλύτερα θα δώσω ένα παράδειγμα. Όταν το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου άνοιξε ξανά για να υποδεχθεί αρχαίο δράμα, στις 11 Σεπτεμβρίου 1938, επιλέχθηκε η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με πρωταγωνίστρια την Κατίνα Παξινού. Δεν ήταν απλώς η πρώτη παράσταση. Ήταν η στιγμή που η Επίδαυρος απέκτησε τη σύγχρονη θεατρική της ταυτότητα. Ήταν μια πολιτιστική διακήρυξη για το τι φιλοδοξούσε να γίνει η Επίδαυρος τις επόμενες δεκαετίες.

Η Λάρισα δεν χρειάζεται να αντιγράψει την Επίδαυρο. Χρειάζεται όμως να αποφασίσει ποια ταυτότητα θέλει να αποκτήσει. Και δεν χρειάζεται να χάσει τη δική της πρώτη ευκαιρία να αποκτήσει θεατρική ταυτότητα.

…

Υ.Σ. Ας μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη όταν με το καλό ανοίξει τις πόρτες το ΟΥΗΛ, το Προσκήνιο Πολιτισμού. Άλλο ένα πολυτάραχο έργο πολιτιστικής υποδομή της πόλης…