Επενδύσεις: Πώς επηρεάζονται από τις γεωπολιτικές αναταραχές

Στην επενέργεια των ραγδαίων γεωπολιτικών αλλαγών στην παγκόσμια οικονομία τα τελευταία έτη εστιάζει το ειδικό πλαίσιο για τις άμεσες επενδύσεις και τις γεωπολιτικές διαταραχές της έκθεσης της Τράπεζας της Ελλάδος (ΤτΕ) για τη Νομισματική Πολιτική 2026 του διοικητή Γιάννη Στουρνάρα, αφού επιχειρήσεις, νοικοκυριά και επενδυτές αναγκάζονται να επαναπροσδιορίσουν τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνουν τις αποφάσεις τους.

Όπως αναφέρει η έκθεση της ΤτΕ, η γεωπολιτική αβεβαιότητα συγκροτεί ένα νέο οικονομικό τοπίο, στο οποίο το ζητούμενο είναι η κατανόηση των αλλαγών και η σχετική προσαρμογή.

Σε αυτή τη συνθήκη, οι υπεύθυνοι χάραξης οικονομικής πολιτικής και οι διεθνείς οργανισμοί έχουν στρέψει το ενδιαφέρον τους στο πώς οι πρόσφατες γεωπολιτικές εντάσεις, μέσω της επιβολής οικονομικών κυρώσεων π.χ. υψηλότερων δασμών, της αύξησης των τιμών των βασικών εμπορευμάτων και των διαταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες, ενισχύουν τους καθοδικούς κινδύνους στη διεθνή οικονομία, μεταβάλλοντας τις συνθήκες της παγκόσμιας προσφοράς και ζήτησης και βλάπτοντας τις διεθνές επενδύσεις, τη διεθνή επιχειρηματικότητα και το διεθνές εμπόριο.

Τι σημαίνει γεωπολιτική αβεβαιότητα σύμφωνα με την ΤτΕ

Η πληρέστερη κατανόηση της γεωπολιτικής αστάθειας απαιτεί τη διάκριση μεταξύ κινδύνου και αβεβαιότητας. Ο κίνδυνος αναφέρεται σε ενδεχόμενα όπου οι πιθανότητες είναι γνωστές, ενώ η αβεβαιότητα περιγράφει περιβάλλοντα όπου οι πιθανότητες είναι είτε άγνωστες είτε ασταθείς.

Οι γεωπολιτικές διαταραχές εμπίπτουν στη δεύτερη κατηγορία, αφού ο χρόνος, η ένταση και οι συνέπειες των διαταραχών αυτών είναι δύσκολο να προβλεφθούν και να ποσοτικοποιηθούν.

Αυτό καθιστά τη γεωπολιτική αβεβαιότητα διαφορετική από τη μακροοικονομική ή/και πολιτική αβεβαιότητα, που συνδέεται κατά κανόνα με προβλέψιμα γεγονότα, όπως εκλογές ή αποφάσεις οικονομικής πολιτικής.

Αντίθετα, η γεωπολιτική αβεβαιότητα συνδέεται με την πιθανότητα εμφάνισης ενός εξωγενούς βλαπτικού γεγονότος, του οποίου ο χρόνος εκδήλωσης δεν μπορεί να προβλεφθεί.

Αιτιώδης η σχέση μεταξύ γεωπολιτικής αβεβαιότητας και ξένων επενδύσεων

Ένα μέτρο γεωπολιτικής αστάθειας που ποσοτικοποιεί το μέγεθος της αβεβαιότητας η οποία προκύπτει από διεθνείς γεωπολιτικούς κλυδωνισμούς, όπως εμπορικοί πόλεμοι, διπλωματικές διαμάχες, τρομοκρατικές ενέργειες, εχθροπραξίες και πόλεμοι, είναι ο δείκτης παγκόσμιου γεωπολιτικού κινδύνου (Global Geopolitical Risk (GPR) index). Με τη χρήση του δείκτη αυτού, είναι δυνατόν να εξεταστεί η συσχέτιση μεταξύ ροών ξένων άμεσων επενδύσεων (ΞΑΕ) και γεωπολιτικής αβεβαιότητας.

Σύμφωνα με την ανάλυση της ΤτΕ, η συσχέτιση μεταξύ των δύο μεταβλητών είναι, ceteris paribus, αρνητική: όσο κλιμακώνονται οι γεωπολιτικές εντάσεις και αυξάνεται η αβεβαιότητα, τόσο μειώνονται οι ΞΑΕ.

Η αρνητική αυτή συσχέτιση επαληθεύεται όχι μόνο για το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας αλλά και για επιμέρους σύνολα χωρών, όπως χώρες υψηλού εισοδήματος (ανεπτυγμένες οικονομίες) και χώρες μεσαίου και χαμηλού εισοδήματος (αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες).

Μάλιστα, η αντίδραση είναι συγκριτικά εντονότερη για τις χώρες υψηλού εισοδήματος, όπως καταδεικνύεται από την τιμή του συντελεστή συσχέτισης. Αυτό μπορεί να αποδοθεί στον υψηλότερο βαθμό οικονομικής διασύνδεσης των χωρών αυτών και στη στενότερη οικονομική συνεργασία μεταξύ τους, με αποτέλεσμα να καθίστανται περισσότερο ευάλωτες απέναντι σε αυξημένο γεωπολιτικό κίνδυνο.

Η κατάρτιση ενός μετρήσιμου δείκτη της γεωπολιτικής αβεβαιότητας επέτρεψε το ενδιαφέρον των ερευνητών να στραφεί στη διερεύνηση της αιτιώδους σχέσης μεταξύ αφενός των γεωπολιτικών διαταραχών και αφετέρου των διεθνών χρηματοπιστωτικών αγορών, των διεθνών τιμών των βασικών εμπορευμάτων, των εταιρικών επενδύσεων και των ΞΑΕ.

Όπως σημειώνει η Τράπεζα της Ελλάδος, όλες οι μελέτες επιβεβαιώνουν εμπειρικά την αρνητική επίδραση της γεωπολιτικής αβεβαιότητας στη λειτουργία των αγορών και στη συμπεριφορά των επενδυτών. Η πρόσφατη εμπειρική βιβλιογραφία τεκμηριώνει την ύπαρξη μιας αρνητικής και στατιστικά σημαντικής αιτιώδους σχέσης μεταξύ του δείκτη γεωπολιτικού κινδύνου και των καθαρών εισροών ΞΑΕ.

Η αρνητική αυτή επίδραση επιβεβαιώνεται με πολλούς στατιστικούς ελέγχους ευστάθειας (robustness checks) των εμπειρικών εκτιμήσεων και σε πολλαπλά επίπεδα ανάλυσης: τόσο με χρήση στοιχείων εταιρικών επενδύσεων σε επίπεδο επιχείρησης και κλάδου (firm-level andindustry-level) όσο και με χρήση διαστρωματικών και χρονολογικών στοιχείων (panel data) για ένα ευρύ φάσμα χωρών και για μεγάλες χρονικές περιόδους.

Όταν η αβεβαιότητα περιορίζει τις επενδύσεις

Σύμφωνα με την έκθεση της ΤτΕ, η γεωπολιτική αβεβαιότητα επηρεάζει τις αποφάσεις των επενδυτών μέσω τριών διαύλων.

Πρώτον, με την εμφάνιση μιας γεωπολιτικής διαταραχής, οι επενδυτικές αποφάσεις προσαρμόζονται στις νέες συνθήκες προσφοράς και ζήτησης. Η προσαρμογή λαμβάνει χώρα μέσω της ενεργοποίησης των πραγματικών δικαιωμάτων προαίρεσης (real options approach), δηλαδή της ενεργοποίησης του δικαιώματος (option) αναβολής ανάληψης επενδυτικού κινδύνου ή ακόμη και της οριστικής ματαίωσης της επένδυσης.

Αναλυτικά, όσο υψηλότερη είναι η αβεβαιότητα και όσο πιο δύσκολα ρευστοποιήσιμη είναι μια επένδυση, αν δηλαδή η ρευστοποίησή της για την ανάκτηση του αρχικού επενδεδυμένου κεφαλαίου δεν μπορεί να γίνει χωρίς σημαντική ζημία για τον επενδυτή, τόσο αυξάνεται το κόστος ευκαιρίας της επένδυσης, γεγονός που ωθεί τους επενδυτές σε στάση αναμονής (“wait-and-see” approach) και αποφυγή ανάληψης κινδύνου (risk aversion).

Συνήθως, οι επενδυτές επιλέγουν να αναμένουν και, ως εκ τούτου, καθυστερούν ή αναβάλλουν την επένδυση έως ότου εξαλειφθεί πλήρως η αβεβαιότητα. Η επίδραση είναι ισχυρότερη εν όψει μιας γεωπολιτικής απειλής (threat) και σχετικά μικρότερη με την έλευση του ίδιου του γεγονότος (act). Αυτό συμβαίνει γιατί η πραγματοποίηση βίαιων γεγονότων τείνει να περιορίζει την αβεβαιότητα για το μέλλον, με συνέπεια οι επενδύσεις να μην επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό.

Αντίθετα, οι απειλές τείνουν να παρατείνουν και να συντηρούν τον κίνδυνο, επιφέροντας σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις. Έτσι, σε μια προσπάθεια επιμερισμού του κινδύνου, οι επενδυτές ανακατανέμουν τα κεφάλαιά τους, με αποτέλεσμα να παρατηρείται φυγή ξένων κεφαλαίων από λιγότερο ασφαλείς σε περισσότερο ασφαλείς προορισμούς ή τοποθετήσεις (flight-to-safety).

ΤτΕ: Γιατί η έλλειψη εμπιστοσύνης επιδρά αρνητικά

Δεύτερον, η γεωπολιτική αβεβαιότητα επιτείνει τους χρηματοοικονομικούς περιορισμούς και τα προβλήματα ρευστότητας.

Όπως επεξηγεί η έκθεση, η αυξανόμενη αβεβαιότητα δημιουργεί ασυμμετρία πληροφόρησης μεταξύ των συμμετεχόντων στην αγορά. Αυτό προκαλεί δυσκολία διάκρισης των ασφαλών περιουσιακών στοιχείων εκ μέρους των επενδυτών, με αποτέλεσμα τη γενικευμένη έλλειψη εμπιστοσύνης και την υψηλότερη αποτίμηση του κινδύνου, που οδηγούν σε σημαντική καθοδική αναπροσαρμογή των τιμών των περιουσιακών στοιχείων.

Tο κόστος δανεισμού αυξάνεται λόγω αβεβαιότητας, με συνέπεια να προκαλείται μετατόπιση κεφαλαίων από τις αναδυόμενες αγορές ή τις περισσότερο αβέβαιες επενδύσεις προς ασφαλέστερες επιλογές. Η επιδείνωση των χρηματοπιστωτικών συνθηκώνδυσχεραίνει τη δυνατότητα χρηματοδότησης νέων επενδύσεων. Το τελικό αποτέλεσμα είναι η μείωση της επενδυτικής δαπάνης και η επιβράδυνση της συνολικής ζήτησης.

Οι εξαιρέσεις στον κανόνα

Τρίτον, σε περιορισμένες περιπτώσεις επιχειρήσεων, η αυξημένη αβεβαιότητα δεν φαίνεται να ασκεί σημαντική επίδραση στις επενδύσεις. Αναλυτικότερα, σε ορισμένες περιπτώσεις όπου πληρούνται συγκεκριμένα διαρθρωτικά χαρακτηριστικά, όπως μονοπωλιακή διάρθρωση της αγοράς, ανελαστική ζήτηση, δυνατότητα υποκατάστασης της εργασίας με κεφάλαιο, σχετική ευκολία ρευστοποίησης και αναστροφής της επένδυσης, σταθερότητα εσόδων και ευελιξία στο παραγωγικό μοντέλο των επιχειρήσεων, καθώς και στην περίπτωση επιχειρήσεων που λαμβάνουν κρατικές επιχορηγήσεις ή άλλα κίνητρα στο πλαίσιο της οικονομικής στρατηγικής της χώρας υποδοχής, ενδέχεταινα αυξηθούν οι επενδύσεις ακόμη και σε συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας.

Παραδείγματα τέτοιων επιχειρήσεων είναι, σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις με παρουσία σε πολλές αγορές που τους επιτρέπει τον επιμερισμό του κινδύνου και τον φθηνό δανεισμό, φυσικά μονοπώλια, επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας που επενδύουν σε εκσυγχρονισμό δικτύων ή επιχειρήσεις εντάσεως εργασίας με δυνατότητα αυτοματισμού, καθώς είναι σε θέση να συνεχίζουν ή και να επεκτείνουν τη δραστηριότητά τους ακόμη και σε περιόδους αβεβαιότητας.

Γεωοικονομικός κατακερματισμός

Στα συμπεράσματά της η ΤτΕ υπογραμμίζει ότι οι γεωπολιτικοί κλυδωνισμοί και η συνεπαγόμενη αβεβαιότητα συνιστούν κρίσιμο στοιχείο της διαδικασίας λήψης επενδυτικών αποφάσεων και κατ’ επέκταση οργανικό κομμάτι στην ανάλυση διαχείρισης κινδύνων.

Ως εκ τούτου, η αυξημένη αβεβαιότητα επηρεάζει τη συμπεριφορά των επενδυτών μέσω της επαναξιολόγησης του επιχειρηματικού κινδύνου και της αποφυγής ανάληψης κινδύνου, με αποτέλεσμα τη μείωση των διεθνών επενδύσεων και την ανακατανομή των επενδυτικών πόρων όχι μόνο μεταξύ χωρών, αλλά και μεταξύ κλάδων, με προτίμηση στις τοποθετήσεις χαμηλού κινδύνου αλλά και χαμηλότερης απόδοσης και αναπτυξιακής δυναμικής.

Η τρέχουσα συγκυρία χαρακτηρίζεται από τη μετάβαση από ένα μοντέλο στενής παγκόσμιας συνεργασίας σε έναν γεωοικονομικό κατακερματισμό με άνοδο του προστατευτισμού, οπισθοδρόμηση της παγκοσμιοποίησης και έξαρση των γεωπολιτικών εντάσεων.

Οι επενδυτικές προτεραιότητες της ΕΕ

Στο υπό διαμόρφωση νέο γεωπολιτικό σκηνικό, η ευρωπαϊκή οικονομία αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις. Γι’ αυτό, η ανάγκη για μια συντονισμένη πολιτική στρατηγικών επενδύσεων είναι περισσότερο από ποτέ επιτακτική, αναφέρει η έκθεση.

Βασική προϋπόθεση είναι η κινητοποίηση όχι μόνο δημόσιων χρηματοδοτικών πόρων αλλά και ιδιωτικών κεφαλαίων, με στόχο την επίτευξη τριών επενδυτικών προτεραιοτήτων για την ΕΕ: α) ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας, β) ενεργειακή αυτονομία και πράσινη μετάβαση, γ) κοινή άμυνα και ασφάλεια.