Η Περούτζια, η ελληνική παροικία και οι Λαρισαίοι φοιτητές

«Από πού είστε;» έγινε πολλές φορές αυτή η ερώτηση. Είτε απευθείας στα ελληνικά ή στα ιταλικά και στα αγγλικά συμπληρώνοντας σε αυτή την περίπτωση «από την Ελλάδα;». Κάθε φορά γελούσα με τον γιο μου. «Πως το καταλάβατε;» ρωτούσα. «Από την προφορά». Μια κυρία, Ιταλίδα, μου είπε το πιο ωραίο: «Έχεις αυτή την χαρακτηριστική προφορά της Μαρίας Κάλλας, τη βαριά». Το πήρα ως κομπλιμέντο. Ήταν τις πρώτες μέρες.

Μετά κατάλαβα ότι ουδόλως μοιάζω στην Κάλλας.

Απλά, οι ντόπιοι, οι Περουτζιάνοι, αναγνωρίζουν όντως την ελληνική προφορά στην ιταλική γλώσσα. Και οι Έλληνες το ίδιο. Στα εστιατόρια και στα μπαρ κυρίως όπου δουλεύουν ενώ σπουδάζουν παράλληλα εκεί. Συνεχίζοντας μέχρι σήμερα μια ιστορία πολλών δεκαετιών.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Υπήρξε μια εποχή που η διαδρομή Πάτρα-Ανκόνα ήταν σχεδόν τελετουργική για χιλιάδες νέους· με κανά δυο βαλίτσες, λίγες οικονομίες και πολλές προσδοκίες έφευγαν για την Ιταλία. Να σπουδάσουν.

Να γίνουν γιατροί κυρίως. Περίπου ένας στους τρεις Έλληνες φοιτητές επέλεγε την Ιατρική. Οι υπόλοιποι την Φαρμακευτική, την Αρχιτεκτονική, τις Πολυτεχνικές Σχολές· τις θετικές εν γένει επιστήμες.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως και τις αρχές της δεκαετίας του 1990, η Ιταλία αποτέλεσε τον σημαντικότερο προορισμό Ελλήνων φοιτητών στο εξωτερικό. Από το 1954 έως το 1987 περισσότεροι από 15.000 Έλληνες απέκτησαν πανεπιστημιακό πτυχίο στην Ιταλία, δημιουργώντας ένα μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία της ευρωπαϊκής ανώτατης εκπαίδευσης. Η ελληνική παρουσία ήταν τόσο έντονη, ώστε για πολλά χρόνια οι Έλληνες αποτελούσαν τη μεγαλύτερη ομάδα αλλοδαπών φοιτητών στα ιταλικά πανεπιστήμια. Σε ορισμένες περιόδους έφτασαν να αντιπροσωπεύουν έως και το 70% του συνόλου των ξένων φοιτητών, ενώ ποτέ δεν έπεσαν κάτω από το 43%.

Η δυσκολία εισαγωγής στα ελληνικά ΑΕΙ, ιδιαίτερα στην Ιατρική και την Αρχιτεκτονική, η ευκολότερη πρόσβαση στις ιταλικές σχολές, η μικρή απόσταση μεταξύ των δύο χωρών και το σχετικά χαμηλό κόστος ζωής έκαναν την Ιταλία την πρώτη επιλογή για ολόκληρες γενιές.

Η έκταση του φαινομένου αποτυπώνεται και στα στοιχεία της UNESCO. Το 1960 οι Έλληνες φοιτητές που σπούδαζαν στο εξωτερικό ανέρχονταν σε 8.717. Δέκα χρόνια αργότερα είχαν φτάσει τους 14.147 και το 1980 είχαν ξεπεράσει τους 31.500. Το 1987 η Ελλάδα κατατασσόταν τέταρτη παγκοσμίως, μετά την Κίνα, το Ιράν και τη Μαλαισία, ως προς τον αριθμό φοιτητών που σπούδαζαν εκτός της χώρας τους, ενώ αναλογικά με τον πληθυσμό της κατείχε την πρώτη θέση στην Ευρώπη, με σχεδόν 35.000 νέους να φοιτούν σε πανεπιστήμια του εξωτερικού.

Μέσα σε όλο αυτό, το μεταναστευτικό φοιτητικό κύμα, η Περούντζια είχε μια ξεχωριστή θέση. Το Università per Stranieri di Perugia ήταν το πρώτο πανεπιστήμιο στην Ιταλία αφιερωμένο στη διδασκαλία της ιταλικής γλώσσας και του πολιτισμού σε ξένους φοιτητές. Από τη δεκαετία του 1920, εξελίχθηκε σε σημείο συνάντησης νέων από ολόκληρο τον κόσμο.

Μέχρι και ελληνικό προξενείο είχε η Περούντζια!

Αφού εκεί πήγαιναν όσοι δεν ήξεραν τη γλώσσα. Σχεδόν όλοι, δηλαδή, κατά τη δεκαετία του 1970 · τότε περίπου κάνανε  που έκαναν την εμφάνισή τους τα φροντιστήρια Ιταλικών στην Ελλάδα. Στη Λάρισα, συγκεκριμένα, η πρώτη διαφήμιση καταγράφεται στην εφημερίδα «Ελευθερία» τον Οκτώβριο του 1972. Για το φροντιστήριο του Απ. Τριανταφύλλου.

Η μαζική μετακίνηση προς την Ιταλία ξεκίνησε ουσιαστικά το 1954. Ήταν η χρονιά που οι δύο χώρες, Ελλάδα-Ιταλία, υπέγραψαν μορφωτική συμφωνία στο πλαίσιο των μεταπολεμικών πολιτιστικών συνεργασιών. Η συμφωνία αυτή επέτρεπε στους Έλληνες αποφοίτους λυκείου να εγγράφονται στα ιταλικά πανεπιστήμια χωρίς εξετάσεις γενικών γνώσεων, αρκεί να επιτύγχαναν στις εξετάσεις ιταλικής γλώσσας. Για αυτό συρρέαν όλοι στην Περούντζια πρώτα…

Παράλληλα, η κατάργηση πανεπιστημιακών τελών στην Ιταλία, η ευνοϊκή ισοτιμία της δραχμής με τη λιρέτα και οι περιορισμένες δυνατότητες των ελληνικών πανεπιστημίων ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο το φοιτητικό ρεύμα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι Έλληνες που ταξίδεψαν στην Ιταλία προέρχονταν κυρίως από επαρχιακές και αγροτικές περιοχές και ανήκαν σε οικογένειες μεσαίων και χαμηλότερων εισοδημάτων. Αντίθετα, οι οικονομικά ισχυρότερες οικογένειες εξακολουθούσαν να προτιμούν τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Μεγάλη Βρετανία.

Η εικόνα άλλαξε ακόμη περισσότερο μετά το 1967. Για πολλούς, η Ιταλία δεν ήταν πλέον μόνο τόπος σπουδών αλλά και τόπος ελευθερίας από τη Χούντα. Οι ιταλικές αρχές και τα πανεπιστήμια αντιμετώπισαν τους περισσότερους από αυτούς με ιδιαίτερη αλληλεγγύη. Σε πολλές περιπτώσεις τους παρείχαν προσωρινά έγγραφα παραμονής, απαλλαγές από δίδακτρα, υποτροφίες και άλλες διευκολύνσεις, ώστε να μπορέσουν να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Τα πανεπιστήμια μετατράπηκαν σε χώρους πολιτικής έκφρασης και κοινωνικής ζύμωσης, ενώ οι Έλληνες φοιτητές πρωταγωνίστησαν στο αντιδικτατορικό κίνημα, ιδρύοντας συλλόγους, εκδίδοντας πολιτικά έντυπα και οργανώνοντας εκδηλώσεις ενημέρωσης της ιταλικής κοινωνίας για όσα συνέβαιναν στην Ελλάδα. Ανάμεσα στα έντυπα που κυκλοφορούσαν εκείνη την περίοδο ήταν τα «Ελλάδα», «Ελεύθερη Πατρίδα», «Ελεύθερη Φωνή της Ελλάδας», «Αγώνας» και «Λαϊκή Ενότητα». Παράλληλα δημιουργήθηκαν ισχυρές ελληνικές φοιτητικές οργανώσεις, όπως η Ομοσπονδία Ελληνικών Φοιτητικών Συλλόγων Ιταλίας (ΟΕΦΣΙ) και άλλες πολιτικές οργανώσεις που συνεργάζονταν στενά με το ιταλικό φοιτητικό κίνημα.

Το μεγάλο κύμα κορυφώθηκε το ακαδημαϊκό έτος 1976-1977, όταν οι Έλληνες φοιτητές στα ιταλικά πανεπιστήμια έφτασαν τους 16.593 — αριθμός που αποτελεί μέχρι σήμερα τη μεγαλύτερη παρουσία οποιασδήποτε ξένης εθνικότητας στην ιστορία της ιταλικής ανώτατης εκπαίδευσης. Εκείνη την περίοδο, περισσότεροι από τους μισούς Έλληνες που επέλεγαν να σπουδάσουν στο εξωτερικό είχαν ως προορισμό την Ιταλία. Οι Έλληνες αντιπροσώπευαν περίπου το 54% όλων των αλλοδαπών φοιτητών των ιταλικών πανεπιστημίων, ποσοστό που το 1976-1977 άγγιξε το 59,4%, ενώ μεταξύ των Ευρωπαίων αλλοδαπών φοιτητών έφτανε το εντυπωσιακό 87,3%.

Είναι κάπως παράδοξο το γεγονός ότι η κορύφωση αυτή σημειώθηκε δύο χρόνια μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα…

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Η ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, η ίδρυση νέων πανεπιστημίων στη χώρα, οι αλλαγές στη νομοθεσία και οι περιορισμοί στις εγγραφές αλλοδαπών στα ιταλικά ιδρύματα οδήγησαν σταδιακά στη μείωση των μετακινήσεων.

Περιγράφεται πολύ ωραία σε ένα άρθρο του περιοδικού time.com που δημοσιεύτηκε στις 18 Ιουλίου του 1977: «Η ανακοίνωση που δημοσιεύτηκε στο γενικό προξενείο Park Avenue της Ιταλίας στη Νέα Υόρκη ήταν σκληρή: “Λόγω του κορεσμού του ιταλικού πανεπιστημίου, οι ιταλικές αρχές αποφάσισαν να αναστείλουν όλες τις εγγραφές ξένων πολιτών για τα ακαδημαϊκά έτη 1977-78 και 1978-79».” Παρόμοια ωμές ειδοποιήσεις εμφανίστηκαν στα ιταλικά προξενεία παγκοσμίως. Η ανακοίνωση πριν από δύο εβδομάδες πυροδότησε έναν καταιγισμό οργισμένων εκκλήσεων από γονείς πολλών από τους 10.000 περίπου φοιτητές, σε σχεδόν 100 χώρες, οι οποίοι σπουδάζουν ιταλικά προκειμένου να εισέλθουν σε ένα από τα πανεπιστήμια της Ιταλίας αυτό το φθινόπωρο. Την περασμένη εβδομάδα οι διαδηλώσεις συνεχίζονται αμείωτες. Στην Αθήνα, η Επιτροπή Ελλήνων Υποψηφίων-Φοιτητών και Φοιτητών στην Ιταλία οργάνωσε διαδήλωση μπροστά από το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών. “Τα παιδιά μας ήταν ψυχολογικά προετοιμασμένα για την Ιταλία”, δήλωσε ο φαρμακοποιός της Αθήνας Ευάγγελος Ρούσσος, πρόεδρος της επιτροπής. “Δεν σπούδασαν μόνο ιταλικά, αλλά παρακολούθησαν πολιτιστικά μαθήματα. Είναι απάνθρωπο να το κάνουμε αυτό σε αυτούς”. Άλλοι γονείς και μαθητές πετούν προς την Ιταλία για να διαμαρτυρηθούν αυτοπροσώπως”.

Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, περισσότεροι από ένας στους τρεις Έλληνες που σπούδαζαν στο εξωτερικό βρίσκονταν στην Ιταλία, ενώ περίπου το 45% όλων των αλλοδαπών φοιτητών των ιταλικών πανεπιστημίων ήταν Έλληνες.

Η ελληνική παροικία στη Περούντζια…

Οι Έλληνες φοιτητές δεν ζούσαν διάσπαρτοι. Οι περισσότεροι νοίκιαζαν διαμερίσματα γύρω από την Piazza Morlacchi, τη Via dei Priori, την Corso Garibaldi, τη Via Pinturicchio και την Porta Sant’Angelo. Έτσι δημιουργήθηκε μια άτυπη ελληνική γειτονιά. Οι παλαιότεροι βοηθούσαν τους νεοφερμένους να βρουν σπίτι, να ολοκληρώσουν τις εγγραφές τους στο πανεπιστήμιο, να ανοίξουν τραπεζικό λογαριασμό ή να ανακαλύψουν τα πιο οικονομικά μαγαζιά της πόλης. Ήταν μια μορφή αλληλεγγύης. Χαρακτήρισε σχεδόν όλες τις ελληνικές φοιτητικές κοινότητες της Ιταλίας.

Η καθημερινότητα κυλούσε μέσα στα μεσαιωνικά σοκάκια, στις πλατείες και στα καφέ. Τα πρωινά ήταν αφιερωμένα στα μαθήματα. Στη συνέχεια, σχεδόν όλοι περνούσαν από την Piazza IV Novembre ή τον Corso Vannucci για έναν καφέ και μια σύντομη στάση πριν συνεχίσουν προς τη βιβλιοθήκη ή τα επόμενα μαθήματα. Το απόγευμα είχε aperitivo, ενώ το βράδυ οι παρέες κατέληγαν σε μικρές trattorie, wine bars ή μουσικά στέκια.

Η επικοινωνία με την Ελλάδα γινόταν με γράμματα, τηλεφωνικούς θαλάμους και, σε επείγουσες περιπτώσεις, τηλεγραφήματα. Τα ταξίδια γίνονταν κυρίως τα Χριστούγεννα και το καλοκαίρι, με το πλοίο από την Ανκόνα προς την Πάτρα ή την Ηγουμενίτσα.

Οι Λαρισαίοι στην Περούτζια…

Ανάμεσα στους χιλιάδες Έλληνες που πέρασαν από τα αμφιθέατρά της βρίσκονταν και δεκάδες Λαρισαίοι, πολλοί από τους οποίους επέστρεψαν στην πόλη ως γιατροί, εκπαιδευτικοί, επιστήμονες και επαγγελματίες, μεταφέροντας μαζί τους όχι μόνο γνώσεις, αλλά και έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης και ζωής.

Το μεγάλο κύμα και στη Λάρισα παρατηρείται τη δεκαετία του 1970. Το επιβεβαιώνουμε από τα αρχεία του τοπικού τύπου της Βουλής των Ελλήνων… Από το 1954 μέχρι το 1989 υπάρχουν 44 τεκμήρια.

Η πρώτη καταγραφή είναι η διαφημιστική καταχώρηση που αναφέρθηκε παραπάνω από το φροντιστήριο Τριανταφύλλου:

Τα περισσότερα δημοσιεύματα αφορούν τα αποτελέσματα του Ιταλικού Πρωταθλήματος Ποδοσφαίρου.

Υπάρχουν όμως και κάποια που μας δίνουν πληροφορίες ουσιαστικές για το πόσο απασχολούσαν τους Λαρισαίους οι σπουδές στην Ιταλία και δη στην Περούντζια…

Με τίτλο «Εξετάσεις για την Ιταλία» η «Ελευθερία στις 16/6/1978 γράφει… «Από την 1 έως 15 Ιουλίου θα δώσουν εξετάσεις στην ιταλική γλώσσα στο πανεπιστήμιο της Περούντζια οι Έλληνες υποψήφιοι που υπέβαλαν τα απαραίτητα δικαιολογητικά για την εγγραφή τους στα ιταλικά πανεπιστήμια. Πρόκειται για τους υποψήφιους εκείνους που είχαν δικαίωμα εγγραφής κατευθείαν στα ιταλικά πανεπιστήμια χωρίς εξετάσεις στο ιταλικό ινστιτούτο Αθηνών γιατί έχουν συγγενείς στην Ιταλία κατοικούν εδώ ή παρακολουθούν μια άλλη πανεπιστημιακή σχολή. Ήδη από το πανεπιστήμιο της Περούντζια απεστάλησαν ταχυδρομικώς οι απαραίτητες οδηγίες στους Έλληνες υποψήφιους στους οποίους αναφέρεται ημερομηνία που θα πρέπει να βρίσκονται στην Περούντζια για τις εξετάσεις. Από τη γραμματεία διευκρινίζεται ότι οι Έλληνες υποψήφιοι που είναι περίπου 300 δεν θα δώσουν όλοι την ίδια ημέρα αλλά ανάλογα με τη σχολή που έχουν δηλώσει. Σε περίπτωση που υποψήφιοι δε λάβουν την ειδοποίηση μέχρι 23 Ιουνίου, θα πρέπει να απευθυνθούν στο πανεπιστήμιο της Περούντζια τηλέφωνο: 64 344 για να πληροφορηθούν την ημέρα των εξετάσεων». Προφανώς αναφέρεται στην περίοδο μετά τις αλλαγές στη νομοθεσία και τους περιορισμοί στις εγγραφές αλλοδαπών στα ιταλικά ιδρύματα…

Ενδιαφέρον έχει και το άρθρο της «Ελευθερίας» στις 9/10/1979 με τίτλο «Ελληνοκρατείται η Περούντζια»… «Ελληνοκρατείται στην κυριολεξία όπως έγινε γνωστό το Πανεπιστήμιο της Περούντζια, όπου έχουν καταφτάσει 19.000 (!) Έλληνες ενδιαφερόμενοι να σπουδάσουν σε Ιταλικά Πανεπιστήμια. Ο φετινός αριθμός Ελλήνων φοιτητών στην Ιταλία παρουσιάζεται κατά 70% μεγαλύτερος από πέρυσι. Μέχρι στιγμής έχει δημιουργηθεί το αδιαχώρητο και μπροστά σε αυτή την κατάσταση αποφασίστηκε από τις ιταλικές αρχές η διακοπή των εγγράφων των ξένων φοιτητών. Όπως αναφέρεται σε ανταπόκριση από την Περούντζια στα ξενοδοχεία δεν υπάρχει πια ούτε διάδρομος ελεύθερος, ενώ στα σπίτια που νοικιάζουν δωμάτια σε φοιτητές, σε κάθε δωμάτιο κοιμούνται πολλές φορές το λιγότερο τέσσερα άτομα».

Η πρώτη δε διαφήμιση για παράδοση μαθημάτων της ιταλικής γλώσσας από Λαρισαία απόφοιτο της Περούντζια γίνεται στις 21/8/1981 και πάλι στα φροντιστήρια ξένων γλωσσών Τριανταφύλλου…

Η ιστορία των Ελλήνων φοιτητών στην Ιταλία δεν αποτελεί απλώς ένα εκπαιδευτικό κεφάλαιο. Είναι μια ιστορία κοινωνικής κινητικότητας, εξωστρέφειας και πολιτισμικών ανταλλαγών, που διαμόρφωσε μια ολόκληρη γενιά επιστημόνων και επαγγελματιών. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και εκατοντάδες Θεσσαλοί και δεκάδες Λαρισαίοι, πολλοί από τους οποίους επέστρεψαν μεταφέροντας μαζί τους γνώσεις, εμπειρίες και έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης που επηρέασε την τοπική κοινωνία για τις επόμενες δεκαετίες.

…

*Με πληροφορίες από το βιβλίο “Ulysses undecided – Greek student mobility in Italy” του  Andrea Pelliccia, 2012