Γιώργος Κουβίδης: Ο άνθρωπος που μετά τις Βρυξέλες και τις στρατιωτικές αποστολές από Ουγκάντα μέχρι Σομαλία και Κογκό εγκαταστάθηκε στη Λάρισα για να φτιάξει ένα αμυντικό hub

«Πώς σου ήρθε η ιδέα να μου πάρεις συνέντευξη;» Είναι η πρώτη φορά που με ρωτάνε κάτι τέτοιο. Είχε αντανακλαστική επίδραση πάνω μου. Με αιφνιδιάσε και λίγο. Δεν απάντησα ακαριαία. Το σκέφτηκα κάποια δευτερόλεπτα. Αλήθεια, τι με είχε κάνει να ζητήσω από έναν άνθρωπο που τον είδα μόλις μια φορά και μιλήσαμε ελάχιστα σε ένα σουαρέ να μου δώσει συνέντευξη; «Σπάνια γνωρίζω καινούργιο κόσμο πλέον στη Λάρισα. Είναι αναζωογονητικό», του είπα. Όταν δε, είναι κάποιος μη Λαρισαίος που μένει στην πόλη εδώ και δύο-τρία χρόνια και στήνει ένα αμυντικό hub, είναι γοητευτικό. Όταν δεν έχεις καταλάβει τι ακριβώς δουλειά έκανε στις Βρυξέλες επί 20 χρόνια πάνω στην άμυνα, πόσο μάλλον εδώ στη Λάρισα, είναι προκλητικό. Μόνο το τελευταίο είπα, τα υπόλοιπα τρέχαν σε παράλληλες σκέψεις.

Τελικά, μάλλον απλά ήθελα να γνωρίσω τον Γιώργο Κουβίδη.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Γέλασε. «Πολύ λίγοι άνθρωποι ξέρουν το επαγγελματικό μου προφίλ. Το τι δουλειά κάνεις; ήταν πάντα μια πολύ δύσκολη ερώτηση για μένα γιατί έχει δύσκολη απάντηση. Κατά βάθος, πάντα ζήλευα τους ανθρώπους που μπορούσαν να απαντήσουν μονολεκτικά, ας πούμε… γιατρός, δικηγόρος, λογιστής, οτιδήποτε. Εγώ έπρεπε να εξηγήσω… Τα παιδιά μου, για παράδειγμα, ποτέ δεν κατάλαβαν τι ακριβώς κάνω. Τελευταία όταν με ρωτούσε κάποιος έλεγα είμαι σε μια εταιρεία πληροφορικής. Ήταν το πιο εύκολο. Παλιότερα, ότι δουλεύω στην Ευρωπαϊκή Ένωση στον τομέα της άμυνας. Κοίταξε, εγώ ξεκίνησα να δουλεύω στην ευρωπαϊκή άμυνα μια περίοδο που η λέξη «άμυνα» ήταν απαγορευμένη ουσιαστικά».

Έτσι ξεκίνησε η κουβέντα μας, αλλά εγώ έπρεπε να τον ρωτήσω… «Τι δουλειά κάνεις Γιώργο Κουβίδη;»

Είναι λοιπόν πρώην αξιωματικός του Στρατού. Παραιτήθηκε στον βαθμό του ταγματάρχη, και μετά για 20 χρόνια δούλεψε σε αυτό που λέμε «ευρωπαϊκή άμυνα». Η πρώτη του δουλειά ήταν αναπληρωτής διευθυντής του μηχανισμού «Athena», έτσι λεγόταν τότε. «Ήμουν υπεύθυνος να στήνω τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δηλαδή, ήμουν αυτό που λέμε «first boots on the ground» σε επιχειρήσεις, σε περιοχές όπως είναι το Ουγκάντα, η Σομαλία, το Τσαντ, το Κονγκό, η Τουρκοκυπριακή Δημοκρατία, και τα λοιπά». Μάλιστα. Τον κοιτάω.

Καταλαβαίνει ότι πρέπει να μου εξηγήσει αρχικά τον μηχανισμό. Το πλαίσιο. Και μετά να μου μιλήσει για τον ίδιο.

…

Η ευρωπαϊκή άμυνα….

Η Ευρώπη εμπλέκεται λοιπόν με κάποιες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Προσπαθεί, ουσιαστικά να διασφαλίσει το security της περιοχής. Η ασφάλεια είναι πρωταρχική. Χωρίς την ασφάλεια δεν μπορεί να υπάρξει τίποτα άλλο. Και κυρίως να ενισχύσει τις τοπικές ένοπλες δυνάμεις, ώστε να είναι υπό έλεγχο η περιοχή. «Οι περισσότερες επιχειρήσεις είναι αυτό που λέγαμε εκπαίδευση. Εκπαίδευση του τοπικού στρατού, ώστε να μπορέσει να ανταποκριθεί και να εξασφαλίσει συνθήκες ασφάλειας στην περιοχή» μου εξηγεί.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει δικό της στρατό. Γίνεται αυτό που λέμε «first generation». Τα κράτη-μέλη συνεισφέρουν στρατό και assets, προκειμένου να γίνει μια επιχείρηση. Κάθε κράτος μπορεί να την κάνει και αυτόνομα. «Για παράδειγμα, στο Μάλι το 2013, η Γαλλία είχε κάνει μια αρχική επιχείρηση στην προσπάθειά της να σταθεροποιήσει την κατάσταση. Μετά συνέχισε η Ευρωπαϊκή Ένωση σαν Ευρωπαϊκή Ένωση, με δική της επιχείρηση». Εκεί τα κράτη-μέλη συνεισφέρουν και δημιουργούνται τα λεγόμενα κοινά κόστη. «Κάποια καλύπτονται από τον προϋπολογισμό αυτού που λεγόταν τότε «μηχανισμός Αθηνά», και τώρα ονομάζεται»… ποτέ δεν κατάλαβα πως ονομάζεται, ομολογώ· όσο και να το έψαξα· κάτι που ακούγεται σαν pispa…

Ο Κουβίδης και η Άμυνα…

‘Ήταν, είπαμε, αναπληρωτής διευθυντής του μηχανισμού Athena. «Έκανα τον αρχικό σχεδιασμό της επιχείρησης. Πόσο θα κοστίσει η επιχείρηση. Μια πολύ σημαντική πληροφορία για τα κράτη-μέλη. Στην πραγματικότητα όμως, για να κάνεις το τεχνοκρατικό κομμάτι, πρέπει να σχεδιάσεις πλήρως την επιχείρηση. Δεν μπορείς να βγάλεις έναν προϋπολογισμό για την επιχείρηση, χωρίς να σχεδιάσεις τα πάντα: πού θα είναι το στρατηγείο, από πού θα παίρνεις, ας πούμε, τσιμέντο, πώς θα είναι δομημένο το στρατηγείο, από πού θα παίρνεις πρώτες ύλες. Αν πας σε μια περιοχή και πεις ότι θα χρησιμοποιήσεις την τοπική οικονομία, οι τιμές θα εκτοξευτούν πολύ γρήγορα, οπότε θα δημιουργήσεις μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση από πού υπάρχει ήδη. Η λογική είναι σε αυτές τις περιπτώσεις ότι πρέπει ο αρχικός σχεδιασμός να είναι όσο πιο αξιόπιστος γίνεται». Αυτό έκανε. Μετά, ερχόταν ο υπηρεσιακός διοικητής και αναλάμβανε να υλοποιήσει την επιχείρηση και το τμήμα του εκπαίδευε το προσωπικό της επιχείρησης στο κομμάτι το τεχνοκρατικό: πώς πρέπει να γίνει η διαχείριση των χρημάτων, πώς πρέπει να γίνουν οι προμήθειες.

«Και πόσα χρόνια το έκανες αυτό;» ρώτησα. Γύρω στα 7 χρόνια.

Μετά πήγε στο European Defense Agency, όπου η δουλειά του ήταν να μεταφέρει την επιχειρησιακή εμπειρία που είχε αποκτήσει στο πεδίο. «Αλλά πολύ γρήγορα δούλεψα στο να στηθεί το Permanent Structural Operations for Defense, και δούλεψα πάνω στο να στηθεί το EDF, το European Defense Fund».

Μου εξηγεί. Το καταλαβαίνει πότε πρέπει, μάλλον από τον τρόπο που τον κοιτάω· δεν χρειάζεται καν να ρωτήσω. Το European Defense Fund λοιπόν χρηματοδοτεί την ανάπτυξη καινοτομίας και ανάπτυξη δυνατοτήτων στον χώρο της άμυνας. «Εκεί δούλεψα περίπου πάλι για 6 χρόνια. Ο προϋπολογισμός του EDF είναι 8 δισεκατομμύρια για την παρούσα φάση, περίπου 1 δισεκατομμύριο τον χρόνο. Και η δουλειά μου ήταν να κάνω mentoring στα κράτη-μέλη, στις προτάσεις που έκαναν, για χρηματοδότηση του κόστους των προτάσεων που είχαν από το EDF» Έκανε δηλαδή ένα pre-evaluation των προτάσεων.

«Και μετά από αυτό είπα ότι…εντάξει, τελειώσαμε με την άμυνα, τώρα» μου λέει. «Και αποφάσισες να περάσεις στην επίθεση» τον ρωτάω. Γελάω. Γελάει και εκείνος.

Η συζήτηση πάει στο αν είναι σχήμα οξύμωρο για μιλάς για άμυνα όταν στην πραγματικότητα εμπλέκεσαι σε πολεμικές επιχειρήσεις. «Ακούγεται λιγότερο επιθετικό. Είναι θέμα marketing. Ένα υπουργείο Πολέμου ή Επίθεσης θα σήμαινε ότι είσαι μια ιμπεριαλιστική χώρα. Οπότε άπαντες έχουν υπουργείο Άμυνας, όπως άπαντες ισχυρίζονται ότι έχουν δημοκρατία…» μου λέει και μου μιλά για έναν Γάλλο στρατηγό. Του είχε πει κάποτε ότι στην Ευρώπη έχουμε μια αντίληψη για τη δημοκρατία που δεν ανταποκρίνεται τόσο πολύ στην πραγματικότητα. «Η άποψη του ήταν ότι μερικές φορές καλύτερα να έχεις μια πετυχημένη δικτατορία σε κάποιες χώρες που είναι failed state – όσο κι αν ακούγεται αυτό, ξέρεις, ιντριγκαδόρικο. μη πολιτικά ορθό –  παρά να έχεις μια αποτυχημένη δημοκρατία. Η δημοκρατία λειτουργεί στην πράξη όταν οι πολίτες είναι εκπαιδευμένοι να λειτουργούν με τον τρόπο που πρέπει. Και συνήθως, ξέρεις, η Δύση έχει την τάση να προσπαθεί να επιβάλλει πράγματα, να προσπαθεί να επιβάλλει αυτά που ισχύουν στη Δύση στην Ανατολή. Και συνήθως αυτό δεν πετυχαίνει».

Μετά εστιάζει στην ασφάλεια. Είναι κάθετος ο λόγος του. Καταλαβαίνεις ότι είναι απόλυτα σίγουρος για αυτό που λέει, για την άποψή του… «Η ασφάλεια είναι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι. Χωρίς την ασφάλεια δεν μπορεί να λειτουργήσει τίποτα. Δεν υπάρχει τίποτα. Δηλαδή, αυτές οι συζητήσεις που κάνουμε, αν είναι άμυνα, αν είναι επίθεση, αν είναι πόλεμος, τι είναι και δεν είναι, ξεκινάμε από μια βασική αρχή: ότι χρειάζεται ασφάλεια. Αν δεν έχεις ασφάλεια, δεν έχεις παιδεία, δεν έχεις υγεία, δεν μπορείς να έχεις τίποτα· δεν λειτουργεί τίποτα. Οι συνθήκες είναι πολύ άγριες. Εμένα, ας πούμε, μου έχει τύχει να πάω σε χώρα που έπρεπε να εκκενωθεί το αεροδρόμιο από τους πρόσφυγες, γιατί το αεροδρόμιο ήταν το μοναδικό σημείο που ήταν ασφαλές για να προσγειωθεί το αεροπλάνο. Πρέπει να το ζήσεις για να το καταλάβεις πόσο σημαντικό είναι το θέμα της ασφάλειας».

Μου λέει πως όταν έφτασε στο σημείο να πει τέλος με την άμυνα, δημιούργησε μια εταιρεία στον χώρο της τεχνολογίας υγείας. Ασχολείται με την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου στο πάγκρεας. «Εμείς αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι διάγνωση του καρκίνου του πάγκρεας 6 μήνες νωρίτερα, με τη χρήση CT scanner, αξονικών τομογραφιών. Αυτοί, βέβαια, οι 6 μήνες έχουν μια επίπτωση: ανεβαίνει το προσδόκιμο επιβιωσιμότητας, από το 10% πάει περίπου στο 39% στη 10ετία». Στο Joist την έκανε, στη Λάρισα.

Το Joist, η Λάρισα, η Ευρώπη, το dual use και το αμυντικό hub…

Η άμυνα, τελικά, δεν τον άφησε ποτέ. «Κάποια στιγμή είχα μια συνάντηση με τον Τάσο Βασιλειάδη. Μου εξήγησε το όραμά του για να δημιουργήσουμε ένα hub στον χώρο της άμυνας. Ο Τάσος είναι πολύ πειστικός. Με έπεισε να ασχοληθώ ξανά. Αλλά, κοίταξε, έχουν αλλάξει πάρα πολύ τα δεδομένα. Δηλαδή, η Ευρώπη κάνει μια πολύ μεγάλη στροφή σε αυτό που λέμε άμυνα και dual use. Η στρατηγική κατεύθυνση είναι να επενδύσει σε αυτά τεράστια ποσά».

Αυτή είναι η λέξη κλειδί, η ουσία όλης της υπόθεσης: το dual use. Τεχνολογίες που σχεδιάζονται εξαρχής ώστε να μπορούν να αξιοποιηθούν τόσο στον πολιτικό όσο και στον αμυντικό τομέα… «Καινοτομία, υποδομές, οτιδήποτε φτιάχνεται αυτή τη στιγμή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δημιουργείται με τη φιλοσοφία της διπλής χρήσης. Ότι αυτό που θα φτιάξουμε τώρα θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για αμυντικούς και για πολιτικούς σκοπούς». Μου δίνει παραδείγματα. Ένα drone που επιθεωρεί καλλιέργειες μπορεί με μικρές αλλαγές να χρησιμοποιηθεί για αναγνώριση στο πεδίο. Μια εφαρμογή κυβερνοασφάλειας που προστατεύει το πληροφοριακό σύστημα ενός νοσοκομείου μπορεί να προσαρμοστεί για την προστασία στρατιωτικών δικτύων. Το ίδιο ισχύει για την τεχνητή νοημοσύνη, τα αυτόνομα συστήματα, τη βιοτεχνολογία και δεκάδες ακόμη τεχνολογίες αιχμής.

«Τον προηγούμενο αιώνα η τεχνολογία γεννιόταν στην άμυνα και στη συνέχεια περνούσε στην καθημερινή ζωή. Το GPS, το internet, τα μικροκύματα είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα. Σήμερα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η καινοτομία παράγεται στον πολιτικό τομέα και στη συνέχεια αξιοποιείται από την άμυνα».

O πόλεμος στην Ουκρανία επιτάχυνε μια μετάβαση που είχε ήδη ξεκινήσει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνειδητοποίησε ότι η στρατηγική αυτονομία δεν αφορά μόνο τα οπλικά συστήματα, αλλά κυρίως την τεχνολογία και τη βιομηχανική παραγωγή. Γι’ αυτό και κατευθύνει πλέον εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε χρηματοδοτικά εργαλεία και προγράμματα που ενισχύουν την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία και τις τεχνολογίες διπλής χρήσης, δίνοντας για πρώτη φορά τόσο ενεργό ρόλο στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και τις startups. «Στην άμυνα υπάρχει κάτι διαφορετικό: η τεχνολογία πρέπει να παράγεται μέσα στην Ευρώπη. Αυτό δημιουργεί μια τεράστια ευκαιρία για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις. Υπάρχει μια μεγάλη στροφή στην κατανομή των κονδυλίων, επενδύονται τεράστια ποσά. Και αυτό δεν έχει να κάνει με γεωστρατηγικούς λόγους. Έχει να κάνει κυρίως με το γεγονός ότι η Ευρώπη έχει χάσει το τρένο της ανταγωνιστικότητας Η Ευρώπη, εάν δεν στραφεί στην αμυντική βιομηχανία, χάνοντας το τρένο του ανταγωνισμού με τις ασιατικές χώρες, θα μείνει χωρίς βιομηχανία». To dual use έχει ακόμη ένα πλεονέκτημα.. «Ανοίγεσαι στην αμυντική αγορά χωρίς να χάσεις τον χαρακτήρα σου».

Καταλαβαίνω ότι η άμυνα αυτή την περίοδο και το dual use γενικά είναι trend. Τα ποσά τα οποία επενδύονται και θα επενδυθούν από την Ευρωπαϊκή Ένωση είναι τεράστια. Το overall budget, που ανακοινώθηκε το 2025 είναι στα 800 δισεκατομμύρια.

Αυτή ακριβώς την ευκαιρία επιχειρεί να αξιοποιήσει το νέο Defence Innovation Hub του JOIST. Στόχος του δεν είναι να κατασκευάζει αμυντικά προϊόντα, αλλά να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα σε startups, ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και μεγάλες αμυντικές βιομηχανίες, βοηθώντας ελληνικές εταιρείες να συμμετέχουν σε ευρωπαϊκές κοινοπραξίες, να αποκτούν πρόσβαση σε χρηματοδότηση και να αναπτύσσουν διεθνείς συνεργασίες.

Το Hub υποστηρίζει τη δημιουργία συνεργατικών σχημάτων, την προετοιμασία προτάσεων για ευρωπαϊκά προγράμματα και την εξωστρέφεια των ελληνικών επιχειρήσεων, αξιοποιώντας τη θέση του μέσα στο ευρωπαϊκό οικοσύστημα αμυντικής και dual-use καινοτομίας. «Τώρα, με τη χρηματοδότηση που έρχεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μικρές εταιρείες στην Ελλάδα έχουν πρόσβαση σε χρηματοδότηση που δεν είχαν πριν μέσα από προμήθειες. Κατάλαβες; Δηλαδή αυτή η στροφή που κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει τη δυνατότητα σε μικρομεσαίες εταιρείες, και μάλιστα μέσα από τα χρηματοδοτικά εργαλεία προωθεί ιδιαίτερα τις μικρομεσαίες εταιρείες. Η μεγάλη καινοτομία δεν παράγεται πλέον μέσα στις μεγάλες εταιρείες. Γεννιέται σε ένα πανεπιστήμιο, σε ένα εργαστήριο, σε μια startup. Το ζητούμενο είναι να μπορέσεις να ενώσεις όλους αυτούς τους ανθρώπους με όσους έχουν την παραγωγή, τη χρηματοδότηση και την πρόσβαση στην αγορά. Αυτό προσπαθούμε να κάνουμε στο Joist. Γιατί κατά βάση είναι όλοι στον χώρο της Άμυνας, απλά δεν το ξέρουν»

Τι συμβαίνει σε έναν άνθρωπο μετά από τόσα χρόνια στο πεδίο…

«Όλη αυτή η εμπλοκή, εσένα σαν άνθρωπο, πώς θεωρείς ότι σε έχει επηρεάσει;» τον ρωτάω. Με κοιτάζει. «Έχω γίνει πιο συγκαταβατικός. Πιο ανεκτικός στην ανθρώπινη αδυναμία».

Μου εξηγεί ότι όταν ζήσεις από κοντά χώρες όπου ο πόλεμος, η πείνα και η έλλειψη στοιχειωδών υποδομών είναι καθημερινότητα, ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο αλλάζει οριστικά. «Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έχουν ηλεκτρισμό, που δεν ξέρουν αν θα έχουν φαγητό όλο τον χρόνο, που αν αρρωστήσουν οι πιθανότητες να θεραπευτούν είναι ελάχιστες. Εμείς στη Δύση τα θεωρούμε όλα αυτά αυτονόητα».

Μου μιλά ξανά για τη λογική των ευρωπαϊκών αποστολών… «Ήταν να σταθεροποιηθούν αυτές οι χώρες, ώστε οι κρίσεις να μη μεταφερθούν στην Ευρώπη, κυρίως μέσω των μεταναστευτικών ροών. Αλλά θα πάρει γενιές. Όταν μια χώρα βρίσκεται σε εμφύλιο πόλεμο, όταν δεν υπάρχει λειτουργικό κράτος και οι άνθρωποι σκοτώνονται μεταξύ τους, το πρώτο που πρέπει να αποκατασταθεί είναι η ασφάλεια. Χωρίς αυτήν δεν μπορείς να χτίσεις τίποτα».

Στην ουσία μου περιγράφει πόσο δύσκολο είναι να μετατραπεί ένα αποτυχημένο κράτος σε ένα λειτουργικό. «Δεν είναι εύκολο να δημιουργήσεις αποτελεσματικούς θεσμούς, πόσο μάλλον να το κάνεις απ’ έξω». Έχει δει από κοντά έργα που χρηματοδοτήθηκαν με ευρωπαϊκούς πόρους… πανεπιστήμια, δρόμους, δημόσιες υποδομές, να εγκαταλείπονται λίγα χρόνια αργότερα επειδή δεν υπήρχε σχέδιο συντήρησης ή επειδή η τοπική διαφθορά απορροφούσε τους πόρους χωρίς να αφήνει μόνιμο αποτύπωμα. «Τα χρήματα από μόνα τους δεν αρκούν», λέει. «Το ερώτημα είναι τι γίνονται τελικά αυτοί οι πόροι και αν μπορούν πραγματικά να αλλάξουν μια κοινωνία. Και αυτό, δυστυχώς, δεν αφορά μόνο τις αφρικανικές χώρες».

«Σε σόκαρε ποτέ κάτι;» ρωτάω.

Νομίζω πως αρχίζει να νιώθει λίγο άβολα, ότι αρχίζει και εκτίθεται. Περιμένω.

«Έχω σοκαριστεί στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, όπου ήταν εμφύλιος, σκοτωνόταν κάθε μέρα γύρω στους 30 με 40 άτομα. Αλλά αυτό που με σόκαρε ήταν ο εκδικητικός κανιβαλισμός». Αργώ λίγο να καταλάβω τι ακριβώς εννοεί, τι κάνανε με τα πτώματα των εχθρών. Πώς να μην σοκαριστείς;

Οι αποστολές του διαρκούσαν συνήθως δεκαπέντε με δεκαεπτά ημέρες. Όταν επέστρεφε, χρειαζόταν χρόνο για να αποσυμπιεστεί. Όχι μόνο από την ένταση, αλλά κυρίως από τη σύγκρουση δύο εντελώς διαφορετικών κόσμων. «Αλλάζει ο αξιακός σου κώδικας. Γίνεσαι πιο ανθρώπινος. Πολλά από αυτά που μας απασχολούν στην καθημερινότητα παύουν να έχουν την ίδια σημασία». Ίσως γι’ αυτό η επιστροφή στην Ελλάδα δεν ήταν μόνο μια επαγγελματική επιλογή σκέφτομαι…

Δεν θέλω να κλείσω έτσι τη συζήτηση. Μας έπεσε και τους δυο βαρύ το τελευταίο της κομμάτι.

Θέλω να μάθω τι τον γοητεύει. «Να δημιουργώ καινούργια πράγματα. Μου αρέσει να δημιουργώ πράγματα και είναι ένας από τους λόγους, ας πούμε, που δέχτηκα το challenge να δημιουργήσουμε το Hub εδώ. Αυτό που κάνουμε τώρα με το Joist, με το Hub, είναι κάτι που έχει προστιθέμενη αξία. Είναι καινοτόμο, είναι κάτι που χρειάζεται, που απαιτείται. Είναι ένα challenge και νομίζω ότι μπορώ να συνεισφέρω πολύ πάνω σε αυτό το κομμάτι, γι’ αυτό το δέχτηκα αυτό την πρόκληση. Γιατί έχω μια γνώση που μπορώ να τη μεταφέρω στη χώρα μου πια. Να δουλέψω για τη χώρα μου και να δημιουργήσουμε πράγματα που θα έχουν μια προστιθέμενη αξία στην ανάπτυξη της Ελλάδας σαν χώρα».

Σταματάει. Μιλάμε πάνω από μια ώρα.

«Απλά αναρωτιέμαι από όλα αυτά που έχουμε πει, τι είδους συνέντευξη θα βγει; Τι θα καταλάβει όποιος τη διαβάσει…»  Του λέω πως δεν ξέρω τι θα καταλάβει από τις ειδικές πληροφορίες – εξαρτάται και από πόσο καλά τις κατάλαβα η ίδια – αλλά «θα καταλάβει πώς είναι να ασχολείται ένας άνθρωπος με όλο αυτό».