Υπάρχουν μαγικές λύσεις για την πάταξη της ακρίβειας;

ΓΡΑΦΕΙ Ο Ανδρέας Γιουρμετάκης

ΔΙΑΝΥΟΥΜΕ την εβδομάδα των εξαγγελιών. Θα μπορούσαμε να πούμε και των μαγικών λύσεων. Στο στόχαστρο της κυβέρνησης και των κομμάτων της αντιπολίτευσης η ακρίβεια. Το υπ΄ αριθμόν ένα πρόβλημα της ελληνικής κοινωνίας όπως καταγράφεται σε όλες τις δημοσκοπήσεις.

ΚΑΘΕ χρόνο, στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης οι παροχές έχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Την τελευταία τετραετία ωστόσο, η αντιμετώπιση της ακρίβειας πονοκεφαλιάζει τα πολιτικά επιτελεία. Οι ιδέες των πολιτικών αρχηγών για την πάταξη της ακρίβειας ποικίλουν. Μεγαλύτερη βαρύτητα ωστόσο έχουν οι πράξεις εκείνων που κυβερνούν και οι απόψεις εκείνων οι οποίοι ενδιαφέρονται να κυβερνήσουν, ακόμη κι αν οι δημοσκοπήσεις δεν προδιαθέτουν την κοινή γνώμη γι’ αυτό.

ΜΑΓΙΚΕΣ συνταγές δεν υπάρχουν και οι ιδέες δεν παράγονται από παρθενογένεση. Έχουν δοκιμαστεί π.χ. αυτές για την ακρίβεια σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αξιολογούνται καθημερινά. Επικαλούνται ας πούμε πολλοί το ισπανικό μοντέλο. Ωστόσο, χώρες που μείωσαν τον ΦΠΑ (όπως η Ισπανία) είδαν προσωρινή εκτόνωση, αλλά συχνά η μείωση «απορροφήθηκε» από την εφοδιαστική αλυσίδα και δεν έφτασε ποτέ ολόκληρη στην τσέπη του πολίτη. Ταυτόχρονα, στέρησε πολύτιμα έσοδα από τα κρατικά ταμεία.

ΑΣ δούμε λοιπόν εν ευρεία εκτάσει τι μας διδάσκει η ευρωπαϊκή εμπειρία ώστε να μην καταλήξουμε για μια ακόμη φορά θύματα της έλλειψης πληροφόρησης. Ξεκινώντας από το εύρος – σε χρονική διάρκεια και έκταση – του προβλήματος.

Η ακρίβεια και το αυξημένο κόστος ζωής αποτελούν το νούμερο ένα πρόβλημα των πολιτών στις ελληνικές δημοσκοπήσεις εδώ και 4,5 χρόνια, από τις αρχές του 2022.

ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ, η  ακρίβεια άρχισε να κυριαρχεί στις μετρήσεις κοινής γνώμης στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο του 2022. Ήταν η περίοδος που το κύμα ανατιμήσεων (λόγω της ενεργειακής κρίσης και στη συνέχεια του πολέμου στην Ουκρανία) ξεπέρασε ακόμη και την πανδημία του Covid-19 ως η κύρια πηγή ανησυχίας, αγγίζοντας τότε το 47%.

Έκτοτε, η ακρίβεια παραμένει ακλόνητη στην κορυφή, με τα ποσοστά της να κυμαίνονται σταθερά μεταξύ 50% και 60% ανάλογα με τη συγκυρία. Σε πρόσφατες μετρήσεις (όπως της GPO και της Metron Analysis), το ποσοστό των Ελλήνων που την ιεραρχούν ως το σημαντικότερο πρόβλημα αγγίζει το 57,8%, αφήνοντας πολύ πίσω άλλα παραδοσιακά ζητήματα όπως η διαφθορά (14,5%) ή η ανεργία.

ΕΙΝΑΙ μόνο ελληνικό πρόβλημα η ακρίβεια; Όχι, η ακρίβεια δεν απασχολεί μόνο την Ελλάδα.Ωστόσο, στην ελληνική κοινωνία το πρόβλημα βιώνεται με πολύ μεγαλύτερη ένταση σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, λόγω του χαμηλότερου διαθέσιμου εισοδήματος.

Η ακρίβεια και ο πληθωρισμός αναδεικνύονται ως η κορυφαία ανησυχία για το σύνολο των Ευρωπαίων πολιτών.

Η Γαλλία και η Πορτογαλία καταγράφουν τα υψηλότερα ποσοστά ανησυχίας για το βιοτικό τους επίπεδο (44% και 39% αντίστοιχα), ξεπερνώντας οριακά την Ελλάδα στο συγκεκριμένο ερώτημα.

Στη Γερμανία και την  Αυστρία οι πολίτες εμφανίζουν επίσης έντονα σημάδια οικονομικής ανασφάλειας, με το 38% να δηλώνει ότι το κόστος ζωής επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητά του.

Υπάρχουν χώρες που έλαβαν δραστικά μέτρα κατά της ακρίβειας; Και τι πέτυχαν μ’  αυτά;

Κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας πληθωριστικής κρίσης των τελευταίων ετών, αρκετές χώρες εφάρμοσαν δραστικά και επιθετικά μέτρα για να συγκρατήσουν την ακρίβεια. Τα αποτελέσματα αυτών των παρεμβάσεων ποικίλλουν, καθώς ορισμένες πέτυχαν προσωρινή ανακούφιση, ενώ άλλες ήρθαν αντιμέτωπες με παρενέργειες, όπως ελλείψεις προϊόντων.

Η Πολωνία πχ. εφάρμοσε ένα από τα πιο επιθετικά πακέτα, γνωστό ως «Αντιπληθωριστική Ασπίδα».

Μηδένισε τον ΦΠΑ στα βασικά τρόφιμα (από 5%), στα λιπάσματα και στο φυσικό αέριο, ενώ μείωσε κατακόρυφα τον φόρο στα καύσιμα.

Το μέτρο πέτυχε άμεση αποσυμπίεση των τιμών στο ράφι και ανακούφισε προσωρινά τα νοικοκυριά. Ωστόσο, όταν η κυβέρνηση αναγκάστηκε αργότερα να επαναφέρει σταδιακά τους κανονικούς συντελεστές ΦΠΑ για να μην καταρρεύσουν τα δημόσια έσοδα, οι τιμές κατέγραψαν απότομη, νέα άνοδο.

Η ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ της Ουγγαρίας επέβαλε αυστηρό πλαφόν σε βασικά αγαθά (όπως ζάχαρη, αλεύρι, ηλιέλαιο, γάλα, κοτόπουλο) και στα καύσιμα. Πλήρης αποτυχία! Το πλαφόν ανάγκασε τα σούπερ μάρκετ να περιορίσουν τις ποσότητες, με αποτέλεσμα να εμφανιστούν πρωτόγνωρες ελλείψεις προϊόντων στα ράφια. Για να καλύψουν τη χασούρα, οι επιχειρήσεις αύξησαν κατακόρυφα τις τιμές στα προϊόντα που δεν είχαν πλαφόν. Η Ουγγαρία κατέληξε να καταγράψει έναν από τους υψηλότερους ρυθμούς πληθωρισμού τροφίμων στην ΕΕ πριν αποσύρει το μέτρο.

ΑΝΤΙ για πάγωμα τιμών, χώρες όπως η Ρουμανία και η Κροατία επέλεξαν να ελέγξουν την αισχροκέρδεια στην πηγή.

Επέβαλαν ανώτατα όρια στα εμπορικά περιθώρια κέρδους  για τους χονδρεμπόρους και τους λιανοπωλητές σε δεκάδες κατηγορίες βασικών τροφίμων.

Το μέτρο κρίθηκε σχετικά επιτυχημένο και πιο ισορροπημένο από το ουγγρικό μοντέλο. Συγκράτησε τις τιμές σε κοινωνικά ευαίσθητα προϊόντα χωρίς να προκαλέσει άδεια ράφια, αν και οι πληθωριστικές πιέσεις παρέμειναν ορατές λόγω εξωγενών παραγόντων.

Η ΓΑΛΛΙΑ επικεντρώθηκε στην ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης αντί για την άμεση παρέμβαση στα ράφια.

Εφάρμοσε αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρμογή του κατώτατου μισθού (αυξανόταν βάσει πληθωρισμού), έδωσε απευθείας επιδόματα (“επιταγές ακρίβειας”) σε ευάλωτα νοικοκυριά και επέβαλε «δημοσιονομικό φράχτη» (πλαφόν) στις αυξήσεις του ηλεκτρικού ρεύματος και του αερίου.

Το αποτέλεσμα ήταν θετικό. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), τα μέτρα της Γαλλίας απορρόφησαν αποτελεσματικά τις απώλειες για τη μεσαία και χαμηλή τάξη, κρατώντας τον γαλλικό πληθωρισμό σε χαμηλότερα επίπεδα συγκριτικά με την υπόλοιπη Ευρώπη κατά την κορύφωση της κρίσης.  Παρ’ όλα αυτά οι Γάλλοι καταγράφουν τα υψηλότερα ποσοστά ανησυχίας για το βιοτικό τους επίπεδο στην Ευρώπη, λίγο κάτω από το 50% (44% στις τελευταίες δημοσκοπήσεις).

ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ συμπέρασμα είναι ότι τα οικονομικά δεδομένα έδειξαν ότι οι χώρες που προσπάθησαν να «διατάξουν» τις τιμές να πέσουν (Ουγγαρία) απέτυχαν. Αντίθετα, οι χώρες που στήριξαν άμεσα τα εισοδήματα (Γαλλία) ή περιόρισαν τα περιθώρια κέρδους (Ρουμανία, Κροατία) κατάφεραν να διαχειριστούν την κρίση με πολύ μικρότερο κοινωνικό κόστος.

ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ κόμματα έχουν καταθέσει διαφορετικές προτάσεις για την καταπολέμηση της ακρίβειας, οι οποίες αντικατοπτρίζουν τις ιδεολογικές τους προσεγγίσεις. Η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στη μείωση των έμμεσων φόρων, στους ελέγχους της αγοράς και στην ενίσχυση των εισοδημάτων, με τους οικονομολόγους να επισημαίνουν διαφορετικούς βαθμούς αποτελεσματικότητας και ρίσκου για κάθε μέτρο.

 Η μείωση ή ο μηδενισμός του ΦΠΑ στα βασικά αγαθά αποτελεί την κεντρική πρόταση της αντιπολίτευσης (ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, Ελληνική Λύση). Προτείνουν μηδενισμό του ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα (ψωμί, γάλα κλπ) και μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης (ΕΦΚ) στα καύσιμα.Μέτρο που μπορεί να προσφέρει άμεση, ψυχολογική και ανακουφιστική μείωση των τιμών για τους καταναλωτές στην καθημερινότητά τους.

 Υπάρχει ωστόσο μεγάλος κίνδυνος η μείωση να μην φτάσει ποτέ στον καταναλωτή και να απορροφηθεί από τα μεσάζοντα κανάλια (βλ. σούπερ μάρκετ, βενζινάδικα) για την αύξηση του δικού τους κέρδους. Αυτό είναι το έλασσον. Το μείζον είναι ότι η συγκεκριμένη επιλογή προκαλεί τεράστια τρύπα στα δημόσια έσοδα, η οποία θα πρέπει να καλυφθεί από άλλους φόρους. Όπως η …πατριωτική φορολόγηση του πλούτου που προτείνει ο Αλέξης Τσίπρας, χωρίς να γνωρίζει αν συμφωνούν οι …πατριώτες πλούσιοι του 1%…

ΑΥΣΤΗΡΟΠΟΙΗΣΗ των ελέγχων και πλαφόν στο περιθώριο κέρδους είναι η επιλογή της Νέας Δημοκρατίας που έχει θεσπίσει το πλαφόν στο μικτό περιθώριο κέρδους για βασικά αγαθά και επιβάλλει πρόστιμα σε πολυεθνικές. Η αντιπολίτευση ζητά ακόμη πιο αυστηρούς ελέγχους, στελέχωση της ΔΙΜΕΑ και μόνιμο «πάγωμα» κερδών σε βασικές κατηγορίες.

Στα θετικά του μέτρου είναι ότι αποτρέπει τα ακραία φαινόμενα αισχροκέρδειας και ανακόπτει τις αδικαιολόγητες ανατιμήσεις σε περιόδους κρίσης.

Στα αρνητικά το γεγονός ότι οι μηχανισμοί ελέγχου στην Ελλάδα είναι υποστελεχωμένοι, καθιστώντας δύσκολο τον καθολικό έλεγχο της αγοράς. Αν το μέτρο γίνει υπερβολικά παρεμβατικό (τύπου Ουγγαρίας), κινδυνεύει να οδηγήσει σε ελλείψεις προϊόντων.

ΜΟΝΙΜΗ αύξηση μισθών και συντάξεων προτείνουν όλα τα κόμματα, με διαφορετικές ταχύτητες. Η κυβέρνηση έχει προχωρήσει ήδη σε σταδιακές αυξήσεις του κατώτατου μισθού (στη ΔΕΘ θα εξαγγείλει άλλη μία), ενώ ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ ζητούν γενναίες αυξήσεις, επαναφορά των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και αυτόματη τιμαριθμική αναπροσαρμογή (τιμαριθμητική ασπίδα).

Είναι το πιο βιώσιμο μέτρο μακροπρόθεσμα, καθώς ενισχύει άμεσα την αγοραστική δύναμη των πολιτών και τους επιτρέπει να ανταπεξέλθουν στο αυξημένο κόστος ζωής.

Εάν ωστόσο οι αυξήσεις των μισθών γίνουν απότομα και χωρίς αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητας, μπορούν να τροφοδοτήσουν ένα νέο σπιράλ πληθωρισμού (καθώς οι επιχειρήσεις θα μετακυλήσουν το αυξημένο κόστος εργασίας στις τιμές των προϊόντων).

Επιπλέον, οι πιέσεις που θα ασκηθούν στη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα θα είναι αφόρητες. Και αυτό γιατί ενώ οι μεγάλες επιχειρήσεις μπορούν να αντέξουν την αύξηση των μισθών, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις που είναι η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας, το πιθανότερο είναι να αντιμετωπίσουν μεγάλα προβλήματα και ενδεχομένως να επενδύσουν στην αδήλωτη εργασία.

ΦΟΡΟΛΟΓΗΣΗ των «υπερκερδών» προτείνουν: ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ ζητούν έκτακτη και βαριά φορολόγηση των υπερκερδών των τραπεζών, των διυλιστηρίων και των εταιρειών ενέργειας, προκειμένου τα έσοδα αυτά να επιστραφούν στους πολίτες. Η κυβέρνηση έχει εφαρμόσει επιλεκτικά το μέτρο σε διυλιστήρια και παραγωγούς ενέργειας.

Αποτελεσματικό μέτρο γιατί δημιουργεί άμεσα δημοσιονομικό χώρο για την χρηματοδότηση στοχευμένων επιδομάτων προς τους πιο ευάλωτους, ενισχύοντας το αίσθημα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Είναι ωστόσο ένα προσωρινό (εφάπαξ) μέτρο που δεν λύνει το δομικό πρόβλημα της ακρίβειας, ενώ μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για μελλοντικές επενδύσεις στη χώρα.

ΟΠΩΣ προκύπτει από τα παραπάνω μια συνταγή που να διασφαλίζει την αντιμετώπιση της ακρίβειας χωρίς παρενέργειες και άλλες επιπτώσεις δεν υπάρχει. Παρά την προσπάθεια που καταβάλλεται από τις πολιτικές ηγεσίες να πείσουν για την αποτελεσματικότητα της δικής τους πρότασης. Ο πολίτης καλείται πλέον να αξιολογεί για να μην βρεθεί αντιμέτωπος με καταστάσεις για τις οποίες συνήθως δεν τον ενημερώνει η κομματική ρητορική. Και να είναι υποψιασμένος ότι όποιος τον διαβεβαιώνει ότι κατέχει το απόλυτο «φάρμακο» για την αντιμετώπιση της ακρίβειας ή του λέει ψέματα ή τρέφεται από αυταπάτες.