Αυτοθεραπεία και ευ ζην: Όταν η φροντίδα του εαυτού μας γίνεται συνειδητή επιλογή

Βιταμίνες, συμπληρώματα διατροφής, φυτικά σκευάσματα, όλα τους υπόσχονται την αντιμετώπιση ήπιων παθήσεων όπως ένα κρυολόγημα, ένας πονοκέφαλος ή περιστασιακή κούραση λόγω αυξημένων υποχρεώσεων στο καθημερινό μας πρόγραμμα.

Στην πραγματικότητα όμως, στοχεύουν στο «ευ ζήν», δηλαδή σε καλύτερη ποιότητα ζωής, πέρα από την καλή υγεία και φυσική κατάσταση του οργανισμού μας.

Τα σκευάσματα αυτά κερδίζουν ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στη ζωή και την καθημερινότητά μας, ως εργαλεία για την «αυτοθεραπεία» ή σωστότερα ,«υπεύθυνη αυτοφροντίδα», όρο που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) χρησιμοποιεί για να περιγράψει την ικανότητα των ατόμων, των οικογενειών και των κοινοτήτων να προάγουν και να διατηρούν την υγεία τους, να προλαμβάνουν και να αντιμετωπίζουν ασθένειες, με ή χωρίς την υποστήριξη επαγγελματία υγείας.

Η αυτοθεραπεία ενισχύει την υγειονομική παιδεία, ενώ προϋποθέτει ενημέρωση και υπευθυνότητα

Τα συμπληρώματα διατροφής χρειάζονται ενημερωμένους καταναλωτές και γνώση των ελλείψεων του οργανισμού τους

Όπως τόνισε ο Καθηγητής του Τομέα Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων της Φαρμακευτικής Αθηνών Νεκτάριος Αληγιάννης μιλώντας στο in.gr, «η αυτοθεραπεία, δεν αφορά την αυθαίρετη διάγνωση ούτε την υποκατάσταση της ιατρικής περίθαλψης, αλλά τη διαχείριση ήπιων προβλημάτων υγείας, την υιοθέτηση προληπτικών πρακτικών και την ενεργή συμμετοχή του ατόμου στις αποφάσεις που αφορούν την ευεξία του.

Όσο η τάση αυτή ενισχύεται, αυξάνεται και η χρήση μη συνταγογραφούμενων φαρμάκων (OTC), συμπληρωμάτων διατροφής και φυτικών σκευασμάτων, αναδεικνύοντας παράλληλα ζητήματα ασφάλειας, αποτελεσματικότητας και οικονομικής επιβάρυνσης».

Το ευ ζην χρειάζεται υπευθυνότητα

«Το ευ ζην δεν ταυτίζεται με την απουσία ασθένειας, αλλά περιλαμβάνει τη σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία, καθώς και το αίσθημα ελέγχου της υγείας μας. Η υπεύθυνη αυτοφροντίδα μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά προς αυτή την κατεύθυνση», είπε ο κ. Αληγιάννης και συνέχισε: «Η αντιμετώπιση ήπιων και αυτοδιαχειριζόμενων συμπτωμάτων, όπως ένα κοινό κρυολόγημα ή ένας περιστασιακός πονοκέφαλος, επιτρέπει την άμεση ανακούφιση χωρίς περιττές επισκέψεις στις δομές υγείας.

Παράλληλα, ενισχύει την υγειονομική παιδεία, βοηθώντας τους πολίτες να αναγνωρίζουν πότε μπορούν να διαχειριστούν μόνοι τους μια κατάσταση και πότε απαιτείται η συμβουλή επαγγελματία υγείας.

Η αυτοθεραπεία, ωστόσο, προϋποθέτει ενημέρωση και υπευθυνότητα.

Η ακατάλληλη χρήση φαρμάκων ή συμπληρωμάτων μπορεί να καθυστερήσει τη διάγνωση σοβαρότερων καταστάσεων ή να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες. Επομένως, λειτουργεί προς όφελος του ευ ζην μόνο όταν βασίζεται σε τεκμηριωμένη πληροφόρηση και συνεργασία με γιατρούς και φαρμακοποιούς».

Ποιο συμπλήρωμα χρειαζόμαστε

Ο καθηγητής επεσήμανε ακόμη ότι «η χρήση συμπληρωμάτων διατροφής έχει αυξηθεί σημαντικά, συχνά υπό την πεποίθηση ότι «όσο περισσότερα, τόσο καλύτερα». Ωστόσο, η χορήγησή τους θα πρέπει να βασίζεται σε αξιολόγηση του διατροφικού κινδύνου, σε κλινικές ενδείξεις και, όπου χρειάζεται, σε εργαστηριακά ευρήματα.

Οι ανάγκες διαφέρουν ανάλογα με τη φάση της ζωής.

Γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας μπορεί να χρειάζονται φυλλικό οξύ, οι ηλικιωμένοι εμφανίζουν συχνότερα ανεπάρκεια βιταμίνης D ή Β12, ενώ άτομα που ακολουθούν αυστηρά φυτική διατροφή ενδέχεται να χρειάζονται συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά.

Η επιλογή ενός συμπληρώματος δεν θα πρέπει να βασίζεται σε διαφημίσεις ή πληροφορίες από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η αξιολόγηση των διατροφικών συνηθειών, του ιατρικού ιστορικού και του τρόπου ζωής, σε συνδυασμό με τη συμβουλή του γιατρού ή του φαρμακοποιού, μπορεί να αποτρέψει τόσο τις ελλείψεις όσο και την άσκοπη χρήση».

Φυσικά δεν σημαίνει ακίνδυνα

«Η αντίληψη ότι τα συμπληρώματα είναι «φυσικά» και επομένως ακίνδυνα είναι διαδεδομένη, αλλά λανθασμένη», υπογράμμισε ο κ. Αληγιάννης και τόνισε ότι «η φυσική προέλευση μιας ουσίας δεν εγγυάται ούτε την αποτελεσματικότητα ούτε την ασφάλειά της.

Όπως κάθε βιολογικά δραστική ουσία, έτσι και οι βιταμίνες, τα μέταλλα και τα φυτικά εκχυλίσματα μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα όταν λαμβάνονται σε υπερβολικές ποσότητες.

Η υπερβολική πρόσληψη βιταμινών ή μετάλλων, όπως της βιταμίνης Α, του σιδήρου ή του σεληνίου, μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Επιπλέον, πολλοί καταναλωτές δεν γνωρίζουν ότι διαφορετικά σκευάσματα μπορεί να περιέχουν τα ίδια συστατικά, αυξάνοντας τον κίνδυνο ακούσιας υπερδοσολογίας.

Το γεγονός ότι ένα προϊόν διατίθεται χωρίς ιατρική συνταγή δεν σημαίνει ότι μπορεί να χρησιμοποιείται χωρίς όρια ή για παρατεταμένο χρονικό διάστημα χωρίς παρακολούθηση.

Τα συμπληρώματα, τέλος, δεν υποκαθιστούν μια ισορροπημένη διατροφή. Αποτελούν συμπλήρωμα και όχι εναλλακτική της».

Σύμμαχοι ή κίνδυνος;

Για τα άτομα που πάσχουν από χρόνια νοσήματα και λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή, η χρήση συμπληρωμάτων απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, σύμφωνα με τον καθηγητή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η διόρθωση τεκμηριωμένων ελλείψεων του οργανισμού μπορεί να βελτιώσει τη θρέψη και την ποιότητα ζωής.

Ωστόσο, ορισμένα συμπληρώματα επηρεάζουν τη δράση των φαρμάκων. Για παράδειγμα, το ασβέστιο μπορεί να μειώσει την απορρόφηση ορισμένων αντιβιοτικών, ενώ η βιταμίνη Κ μπορεί να επηρεάσει την αποτελεσματικότητα των αντιπηκτικών φαρμάκων.

Για τον λόγο αυτό, οι ασθενείς θα πρέπει να ενημερώνουν τον θεράποντα ιατρό και τον φαρμακοποιό για κάθε προϊόν που λαμβάνουν, ακόμη και αν πρόκειται για μια «απλή βιταμίνη».

Τα φυτικά συμπληρώματα

Τα φυτικά σκευάσματα είναι ιδιαίτερα δημοφιλή, καθώς συνδέονται με τη φυσικότητα και την παράδοση. Ωστόσο, το «φυτικό» δεν είναι συνώνυμο του ασφαλούς.

Χαρακτηριστικά, ο κ. Αληγιάννης ανέφερε ως παράδειγμα το βαλσαμόχορτο (St. John’s wort), το οποίο μπορεί να μειώσει τη δράση αντισυλληπτικών, αντιπηκτικών, ανοσοκατασταλτικών και άλλων φαρμάκων μέσω αλληλεπιδράσεων με τα ένζυμα του μεταβολισμού τους.

Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα των φυτικών σκευασμάτων εξαρτώνται από την ορθή βοτανική ταυτοποίηση, την ποιότητα της πρώτης ύλης, την απουσία επιμολυντών και την τυποποίηση των εκχυλισμάτων.

Αλληλεπιδράσεις μπορεί να προκύψουν τόσο με συμβατικά φάρμακα όσο και μεταξύ διαφορετικών φυτικών προϊόντων, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την καθοδήγηση από επαγγελματίες υγείας.

Ποιος πληρώνει τελικά;

Σύμφωνα με τον κ. Αληγιάννη, «η ευρύτερη διάθεση μη συνταγογραφούμενων σκευασμάτων έχει συνδεθεί με αποσυμφόρηση των υπηρεσιών υγείας και εξοικονόμηση πόρων, καθώς μειώνονται οι επισκέψεις για ήπια προβλήματα που μπορούν να αντιμετωπιστούν μέσω της αυτοφροντίδας.

Ωστόσο, μέρος του κόστους μεταφέρεται στους ίδιους τους πολίτες.

Αν και πολλοί καταναλωτές θεωρούν αποδεκτή αυτή τη δαπάνη λόγω της άμεσης πρόσβασης στη θεραπεία, οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες επηρεάζουν την ανεκτικότητά της.

Άτομα με χαμηλότερο εισόδημα, ηλικιωμένοι και ασθενείς με πολλαπλά χρόνια νοσήματα ενδέχεται να επιβαρύνονται δυσανάλογα, ιδιαίτερα όταν απαιτείται συστηματική αγορά προϊόντων που δεν αποζημιώνονται.

Η πρόκληση για τα σύγχρονα συστήματα υγείας είναι να ενισχύσουν την υπεύθυνη αυτοφροντίδα μέσα από την εκπαίδευση των πολιτών και την ενεργό συμμετοχή των επαγγελματιών υγείας».

Συνεχής εκπαίδευση

Καταλήγοντας, ο καθηγητής επισήμανε ότι «η αυτοθεραπεία μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο σύμμαχο του ευ ζην, ενδυναμώνοντας τους ανθρώπους και προάγοντας μια πιο ενεργή στάση απέναντι στην υγεία. Η σωστή χρήση των OTC σκευασμάτων, των συμπληρωμάτων διατροφής και των φυτικών προϊόντων προϋποθέτει ενημέρωση, μέτρο και εξατομίκευση.

Σε μια εποχή όπου η πληροφορία είναι άφθονη αλλά όχι πάντα αξιόπιστη, η συνεργασία με γιατρούς και φαρμακοποιούς παραμένει καθοριστική.

Η προαγωγή της υπεύθυνης αυτοφροντίδας προϋποθέτει τη συνεχή εκπαίδευση τόσο των επαγγελματιών υγείας όσο και των ίδιων των πολιτών σχετικά με την ορθή και τεκμηριωμένη χρήση των φυτικών φαρμακευτικών προϊόντων, των μη συνταγογραφούμενων φαρμάκων (ΟΤC) και των συμπληρωμάτων διατροφής.

Στο πλαίσιο αυτό, στο Εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Φαρμακευτικού Τμήματος του ΕΚΠΑ, καταβάλλεται συστηματική προσπάθεια για την ενίσχυση της επιστημονικής γνώσης, την ανάπτυξη εκπαιδευτικών δράσεων και τη διάχυση αξιόπιστης πληροφόρησης προς τους επαγγελματίες υγείας και το ευρύ κοινό. Η προσπάθεια αυτή αναμένεται να ενδυναμωθεί περαιτέρω στο άμεσο μέλλον, μέσα από νέες πρωτοβουλίες και συνεργασίες που θα συμβάλουν ουσιαστικά στην καλλιέργεια μιας κουλτούρας ορθολογικής χρήσης των προϊόντων αυτοφροντίδας και στην ενίσχυση της ασφάλειας των ασθενών».