Ενέργεια: Πώς οι Ευρωπαίοι έριξαν τις τιμές

Στη συζήτηση για το αν τελικά η μείωση του ΦΠΑ αποφέρει αποτελέσματα στις μειώσεις των τιμών στην ενέργεια εν μέσω ενεργειακής κρίσης επανέρχεται η Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ). Σύμφωνα με τα όσα αναφέρονται σε ειδική έκθεση που δημοσιοποιήθηκε σήμερα, στο πλαίσιο της Έκθεσης για τη Νομισματική Πολιτική 2026 του διοικητή Γιάννη Στουρνάρα,  οι μειώσεις ΦΠΑ και ειδικών φόρων στην ενέργεια αποτελούν το πιο διαδεδομένο μέτρο στην ΕΕ για τη συγκράτηση των τιμών, σε αντίθεση με την Ελλάδα, η οποία επέλεξε επέλεξε διαφορετική στρατηγική δίνοντας βάρος σε στοχευμένες ενισχύσεις.

Η μείωση του ΦΠΑ και των ειδικών φόρων κατανάλωσης στην ενέργεια αποτελεί το πιο διαδεδομένο και ταχύτερης απόκρισης εργαλείο που έχουν επιστρατεύσει οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για να περιορίσουν τις αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων και να στηρίξουν την εφοδιαστική αλυσίδα. Αυτό επισημαίνει ειδική έκθεση της Τράπεζας της Ελλάδος για τα μέτρα αντιμετώπισης της ενεργειακής και πληθωριστικής διαταραχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αναδεικνύοντας τον κεντρικό ρόλο που διαδραμάτισαν οι φορολογικές παρεμβάσεις στην πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στην ενεργειακή κρίση.

Σύμφωνα με την έκθεση, μεγάλες οικονομίες της ευρωζώνης, όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Γερμανία, επέλεξαν να βασίσουν σημαντικό μέρος της πολιτικής τους σε οριζόντιες μειώσεις των έμμεσων φόρων στην ενέργεια, με στόχο να μεταφέρουν άμεσα ανακούφιση σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

ΤτΕ: Η ελληνική εξαίρεση

Παρά το γεγονός ότι οι φορολογικές μειώσεις αναδείχθηκαν σε κυρίαρχη ευρωπαϊκή πρακτική, η Ελλάδα ακολούθησε διαφορετική πορεία.

Η Τράπεζα της Ελλάδος σημειώνει ότι η χώρα, μαζί με τη Βουλγαρία και τη Μάλτα, απέφυγε τις γενικευμένες μειώσεις ΦΠΑ και ενεργειακών φόρων. Η επιλογή αυτή συνδέθηκε αφενός με την ανάγκη διατήρησης της δημοσιονομικής ισορροπίας και αφετέρου με την εκτίμηση ότι το όφελος δεν θα μετακυλιόταν πλήρως στις τελικές τιμές που πληρώνουν οι καταναλωτές.

Στην εξίσωση προστέθηκαν επίσης η αβεβαιότητα για τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης, αλλά και οι επιπτώσεις που θα μπορούσαν να υπάρξουν στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών λόγω του αυξημένου κόστους εισαγωγών.

Από τις οριζόντιες παρεμβάσεις στις στοχευμένες ενισχύσεις

Η έκθεση καταγράφει ότι, καθώς η κρίση εξελισσόταν, πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις άρχισαν να μετατοπίζουν το κέντρο βάρους των παρεμβάσεών τους από τα οριζόντια μέτρα προς πιο στοχευμένες δράσεις.

Σημαντικοί πόροι κατευθύνθηκαν σε τομείς της οικονομίας που επηρεάζονται δυσανάλογα από το ενεργειακό κόστος. Στις μεταφορές, για παράδειγμα, χώρες όπως η Ιταλία, η Ιρλανδία και η Κροατία προχώρησαν σε ειδικές παρεμβάσεις, ενώ στον πρωτογενή τομέα ενεργοποιήθηκαν μέτρα στήριξης σε Ελλάδα, Γαλλία, Ισπανία και Βουλγαρία.

Παράλληλα, ενισχύθηκαν τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά μέσω εισοδηματικών και κοινωνικών κριτηρίων, με στόχο την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση του διαθέσιμου δημοσιονομικού χώρου.

Προσωρινές παρεμβάσεις με μόνιμους κινδύνους

Κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων μέτρων που εφαρμόστηκαν στην Ευρώπη είναι ο προσωρινός χαρακτήρας τους. Οι περισσότερες παρεμβάσεις σχεδιάστηκαν να διαρκέσουν από λίγες εβδομάδες έως έναν χρόνο, ενώ οι μόνιμες φορολογικές ή δημοσιονομικές παρεμβάσεις παρέμειναν περιορισμένες.

Ωστόσο, η ΤτΕ υπενθυμίζει ότι η εμπειρία της κρίσης του 2022-2023 έδειξε πως πολλά μέτρα που παρουσιάστηκαν ως προσωρινά τελικά παρατάθηκαν ή ενσωματώθηκαν σε μόνιμες πολιτικές. Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει με αυξημένη προσοχή νέες παρεμβάσεις κατά των πληθωριστικών πιέσεων, θεωρώντας ότι υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος να αποκτήσουν μόνιμο χαρακτήρα.

Οι περιορισμοί του νέου δημοσιονομικού πλαισίου

Η έκθεση επισημαίνει ότι οι κυβερνήσεις καλούνται πλέον να κινηθούν εντός των αυστηρότερων κανόνων του νέου Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης.

Κάθε μέτρο στήριξης για την ενεργειακή κρίση θα πρέπει να συμβαδίζει με την εγκεκριμένη πορεία των καθαρών πρωτογενών δαπανών, ενώ τυχόν αποκλίσεις θα αξιολογούνται ανεξάρτητα από τον σκοπό για τον οποίο υιοθετήθηκαν.

Η Τράπεζα της Ελλάδος υπογραμμίζει ακόμη ότι προς το παρόν δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις για ενεργοποίηση της γενικής ρήτρας διαφυγής στην ΕΕ, καθώς δεν διαπιστώνεται σοβαρή οικονομική ύφεση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Το δίλημμα της επόμενης ημέρας

Στα συμπεράσματά της, η έκθεση αναφέρει ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αντέδρασαν άμεσα στην ενεργειακή κρίση, με πρώτο εργαλείο τις παρεμβάσεις στις τιμές των καυσίμων και κυρίως τη μείωση των έμμεσων φόρων. Στη συνέχεια, όμως, η πολιτική μετατοπίστηκε προς πιο στοχευμένες ενισχύσεις σε παραγωγικούς κλάδους και ευάλωτα νοικοκυριά.

Η ελληνική περίπτωση παρουσιάζεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δεύτερης προσέγγισης, με έμφαση σε επιδοτήσεις προς κλάδους υψηλής ενεργειακής εξάρτησης και σε κοινωνικές παροχές περιορισμένης χρονικής διάρκειας.

Η μεγάλη πρόκληση, σύμφωνα με την ΤτΕ, είναι η εξεύρεση ισορροπίας ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης της οικονομίας και στη διατήρηση της δημοσιονομικής βιωσιμότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές χώρες καλούνται ταυτόχρονα να χρηματοδοτήσουν την άμυνα, την ενεργειακή μετάβαση και τη σταδιακή αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους.