Δέκα χρόνια Brexit ή το δημοψήφισμα που δεν τελείωσε ποτέ

Δέκα χρόνια μετά το «Leave», η Βρετανία εξακολουθεί να πληρώνει το πολιτικό κόστος μιας επιλογής που υποτίθεται ότι θα έφερνε έλεγχο, αλλά παρήγαγε διαρκή αβεβαιότητα. Από τις Βρυξέλλες, η εικόνα είναι διαφορετική και πολύ πιο περίπλοκη.

Στις 23 Ιουνίου 2016, η Βρετανία ψήφισε την έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Δέκα χρόνια αργότερα, το Brexit μοιάζει λιγότερο με ένα τετελεσμένο γεγονός και περισσότερο με μια πολιτική κατάσταση που συνεχίζει να αναπαράγει κρίσεις, ανασχηματισμούς και ανακατατάξεις στο ίδιο το κέντρο εξουσίας.

Και όσο η Βρετανία παραμένει στροβιλισμένη στα εσωτερικά της, η Ευρώπη κοιτάζει από ασφαλή απόσταση. Όχι με κακεντρέχεια, αλλά με έναν συνδυασμό κατανόησης και προσδοκίας για την ανάκτηση εκείνης της παλιάς εταιρικής σχέσης που δεν κατάφερε να κρατηθεί.

Πώς φτάσαμε εδώ

Το Brexit δεν έπεσε από τον ουρανό. Είχε αρχιτέκτονα. Και αυτός ήταν ο ίδιος πρωθυπουργός που πολέμησε -ανεπιτυχώς- να το αποτρέψει.

Τον Ιανουάριο του 2013, ο Ντέιβιντ Κάμερον εκφώνησε στα γραφεία του Bloomberg στο Λονδίνο την ομιλία που θα άλλαζε την ευρωπαϊκή ιστορία. Υποσχέθηκε επαναδιαπραγμάτευση των όρων της βρετανικής συμμετοχής στην ΕΕ και στη συνέχεια δημοψήφισμα εντός–εκτός. Κέρδισε τις εκλογές του 2015 με αυτή ακριβώς την εντολή. Άνοιξε τις διαπραγματεύσεις, πέτυχε μια συμφωνία που κρίθηκε αδύναμη και προχώρησε στο δημοψήφισμα πιστεύοντας ότι θα το κερδίσει.

Ο δηλωμένος στόχος του ήταν να οικοδομήσει συναίνεση υπέρ του ευρωπαϊκού μέλλοντος της χώρας. Ο ‘αδήλωτος’ να σταματήσει τους Συντηρητικούς να «κλαψουρίζουν» για την Ευρώπη. Και οι δύο απέτυχαν. Φαίνεται πως ο Κάμερον αντιμετώπιζε τρεις βασικές πιέσεις: την αυξανόμενη ευρωσκεπτικιστική τάση στους Συντηρητικούς βουλευτές, την εκλογική απειλή από το UKIP του Φάρατζ, και την ανησυχία ότι η «διαρκώς στενότερη ένωση» θα ζημίωνε βρετανικά συμφέροντα. Έτσι, ο Κάμερον επέλεξε να παίξει το χαρτί του δημοψηφίσματος πιστεύοντας ότι θα κερδίσει και χάνοντας, έγινε ο αρχιτέκτονας της μεγαλύτερης βρετανικής γεωπολιτικής ρήξης μεταπολεμικά.

Η «φοβιστική» Ευρώπη και ο αντίκτυπος από τις Βρυξέλλες

Από ευρωπαϊκή σκοπιά, η στάση των Βρυξελλών και των εταίρων πριν από το δημοψήφισμα παραμένει αντικείμενο κριτικής αναθεώρησης. Η Ευρώπη θέλησε να κρατήσει τη Βρετανία, αλλά δεν επέλεξε πάντα τα σωστά μέσα.

Ακόμη, και ο Αμερικανός Πρόεδρος, Μπαράκ Ομπάμα, κατά πάσα πιθανότητα κατόπιν παρακλήσεως του Κάμερον, παρενέβη δημόσια υπέρ του «Remain», προκαλώντας αντίθετα αποτελέσματα, καθώς επικρίθηκε έντονα για «αναίσχυντη υποκρισία» από τον Μπόρις Τζόνσον. Η παρέμβαση του Ομπάμα δεν άσκησε καμία επίδραση στις δημοσκοπήσεις βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα.

Περισσότερο αποτελεσματικές στην κινητοποίηση ψηφοφόρων υπέρ του «Leave» (αποχώρηση) αποδείχτηκαν οι δηλώσεις ευρωπαίων ηγετών που ερμηνεύθηκαν ως απειλές. Οι προειδοποιήσεις για οικονομικές συνέπειες, οι αναφορές σε «τιμωρητικές» διαπραγματεύσεις, η σκληρή στάση για την ελεύθερη κυκλοφορία και άλλη κινδυνολογία τροφοδότησαν αντί να ανακόψουν το βρετανικό αφήγημα της κυριαρχίας. Η καγκελάριος Μέρκελ υπενθύμισε σαφώς ότι η πρόσβαση στην ενιαία αγορά ήταν αδιαχώριστη από τις θεμελιώδεις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις, συμπεριλαμβανομένης της ελεύθερης κυκλοφορίας. Ήταν ορθό νομικά και πολιτικά, αλλά στη Βρετανία εξελήφθη ως αδιαλλαξία της ευρωπαϊκής πλευράς.

Αλλαγή πρωθυπουργού κάθε ενάμιση χρόνο

Το δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016 άνοιξε την πόρτα σε μια περίοδο πρωτοφανούς πολιτικής αβεβαιότητας. Η δεκαετία 2016–2026 έμεινε στα βρετανικά χρονικά ως η πλέον  «ανατρεπτική» σε επίπεδο πρωθυπουργικής εναλλαγής στη σύγχρονη ιστορία: έξι πρωθυπουργοί σε δέκα χρόνια, έναν κάθε ενάμιση με δύο χρόνια κατά μέσο όρο, σε αντίθεση με τις μακρόχρονες θητείες Θάτσερ και Μπλερ, που κυβέρνησαν ο καθένας πάνω από μια δεκαετία.

Ο Ντέιβιντ Κάμερον παραιτήθηκε αμέσως μετά το αποτέλεσμα. Τον διαδέχθηκε η Τερέζα Μέι (2016–2019), που προσπάθησε χωρίς επιτυχία να περάσει μια συμφωνία αποχώρησης που να κρατήσει ενωμένο το κόμμα της. Τον Ιούλιο του 2019 ανέλαβε ο Μπόρις Τζόνσον, υποσχόμενος ότι θα «τελειώσει το Brexit». Η έξοδος ολοκληρώθηκε τυπικά στις 31 Ιανουαρίου 2020, αλλά η πολιτική ένταση δεν υποχώρησε. Το 2022 ήρθε η πιο χαρακτηριστική ένδειξη αποσταθεροποίησης, αφού η Λιζ Τρας άντεξε μόλις 49 ημέρες στην Ντάουνινγκ Στριτ, ρεκόρ συντομότερης πρωθυπουργίας στη βρετανική ιστορία. Την διαδέχθηκε ο Ρίσι Σούνακ (2022–2024), ο μόνος στη σειρά που αποχώρησε όχι από εσωκομματικές πιέσεις αλλά από εκλογική ήττα.

Ο Κιρ Στάρμερ (Εργατικό Κόμμα) νίκησε με συντριπτική πλειοψηφία τις εκλογές του 2024, αλλά χθες, 22 Ιουνίου 2026, ανακοίνωσε και αυτός την παραίτησή του, υπό την πίεση βουλευτών του κόμματός του και με φόντο την ιστορική άνοδο του ακροδεξιού Reform UK. Ανοίγει έτσι ο δρόμος για τον έβδομο πρωθυπουργό σε μια δεκαετία, ενδεχομένως τον πρώην δήμαρχο του Μάντσεστερ, Άντι Μπέρναμ, που κέρδισε τις βουλευτικές εκλογές της Μέικερφιλντ την περασμένη εβδομάδα. Καμία δεκαετία στη βρετανική ιστορία του 20ού ή 21ου αιώνα δεν κατέγραψε τόση ηγετική αστάθεια.

Η αντίδραση των Βρυξελλών στη νέα κρίση

Η παραίτηση Στάρμερ δεν άφησε αδιάφορες τις Βρυξέλλες. Αμέσως μετά την ανακοίνωσή του, η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δημοσίευσε μήνυμα που αποτελεί σπάνια δημόσια εκδήλωση ευγνωμοσύνης προς ηγέτη τρίτης χώρας.

«Σε πολλούς ηγέτες χρειάζονται χρόνια για να γίνουν ο πολιτικός που εσύ έγινες μέσα σε μόλις δύο χρόνια. Η ασφάλεια της Ευρώπης και της Ουκρανίας είναι ισχυρότερη χάρη σ’ σένα. Ευχαριστώ, αγαπητέ Κιρ», έγραψε η φον ντερ Λάιεν. Ανάλογο μήνυμα δημοσίευσε και ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα. Αυτά τα μηνύματα αντανακλούν τη σημασία που αποδίδει η Ευρωπαϊκή Ένωση στη συμβολή του Στάρμερ στην ευρωπαϊκή άμυνα και στη στήριξη της Ουκρανίας μέσω του «Συνασπισμού των Προθύμων».

Παράλληλα, εχθές, η εκπρόσωπος Τύπου της Κομισιόν αποκάλυψε πως η προγραμματισμένη για τις 22 Ιουλίου Σύνοδος Κορυφής ΕΕ–Ηνωμένου Βασιλείου βρίσκεται πλέον υπό αναθεώρηση. «Επανεκτιμούμε από κοινού με τον Πρόεδρο Κόστα και το Ηνωμένο Βασίλειο τη σκοπιμότητα διεξαγωγής της Συνόδου Κορυφής, όπως είχε ανακοινωθεί την προηγούμενη εβδομάδα», είπε η εκπρόσωπος. Ο λόγος είναι ότι ο διάδοχος του Στάρμερ θα μπορούσε θεωρητικά να αναλάβει τον Ιούλιο, αλλά ενδεχόμενη αμφισβήτηση της ηγεσίας εντός του Εργατικού Κόμματος μπορεί να προκαλέσει καθυστερήσεις. Η ίδια διευκρίνισε πως οι σχέσεις ΕΕ-Ηνωμένου Βασιλείου «είναι και θα παραμείνουν ισχυρές», αφήνοντας να εννοηθεί ότι τυχόν αναβολή δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως υποβάθμιση των διμερών σχέσεων.

Αναπάντητο, για την ώρα, παραμένει το ερώτημα αν το Λονδίνο θα συνεχίσει να συμβάλει με την ίδια ένταση στις ευρωπαϊκές αμυντικές πρωτοβουλίες, ανεξάρτητα από το ποιος θα εγκατασταθεί τελικά στην Ντάουνινγκ Στριτ.

Η ευρωσχέση που «ράγισε»

Για τις Βρυξέλλες, το Brexit ήταν πρωτίστως ένα πρόβλημα πολιτικής διαχείρισης. Πώς να διατηρηθεί η συνοχή των 27, πώς να μην αποτελέσει η βρετανική έξοδος “έμπνευση” για άλλους. Σε αυτό η ΕΕ πέτυχε. Στη διαπραγμάτευση, κράτησε την ψυχραιμία της.

Ωστόσο, το κόστος της ρήξης ήταν αμοιβαίο. Τα εμπόδια στο εμπόριο (τελωνειακοί έλεγχοι, κανόνες προέλευσης, τεχνικές ρυθμίσεις) επηρέασαν επιχειρήσεις και στις δύο πλευρές. Η Βόρεια Ιρλανδία παρέμεινε επί χρόνια ανοιχτή πληγή. Το «Πλαίσιο του Γουίνδσορ», που κυρώθηκε το 2023, επιχείρησε να περιορίσει τους τελωνειακούς ελέγχους και να επιτρέψει ευελιξία στον ΦΠΑ της Βόρειας Ιρλανδίας. Αλλά, πολλοί στην Ιρλανδία, εξακολουθούν να βλέπουν απειλή στον δεσμό τους με το Ηνωμένο Βασίλειο.

Ακόμη, η γεωπολιτική ανέτρεψε πολλές βεβαιότητες. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 έδωσε στη Βρετανία τη δυνατότητα να επιστρέψει στο ευρωπαϊκό προσκήνιο από διαφορετική πόρτα. Αυτή της άμυνας και της ασφάλειας. Ο Στάρμερ διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση του «Συνασπισμού των Προθύμων», συμμετείχε στο άτυπο δείπνο των ευρωπαίων ηγετών τον Φεβρουάριο του 2025 για ζητήματα ευρωπαϊκής άμυνας, και επίσης τον ίδιο μήνα συναντήθηκε με την Κομισιόν θέτοντας τις βάσεις για την πρώτη επίσημη σύνοδο κορυφής των δύο πλευρών μετά το Brexit.

Η σύνοδος αυτή πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο στις 19 Μαΐου 2025. Εκεί, οι δύο πλευρές υπέγραψαν στρατηγική εταιρική σχέση, συμφώνησαν σε αμοιβαία πρόσβαση στα αλιευτικά ύδατα έως το 2038 και ξεκίνησαν συζητήσεις για συνεργασία στην άμυνα, στην ενέργεια και στα κτηνιατρικά πρότυπα. Εντούτοις, ακόμη και τότε, η Γαλλία (παρά τη στενή αμυντική της σχέση με τη Βρετανία) εξακολουθούσε να κρατά ανοιχτό μέτωπο για την αλιεία, αποκαλύπτοντας τη βαθύτερη αντίφαση: αν η ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι πραγματικά κοινό διακύβευμα, γιατί άμυνα και αλιεία βρίσκονται σε διαφορετικούς διαλόγους;

Γιατί το Brexit αποδυνάμωσε το βρετανικό σύστημα

Το Brexit λειτούργησε σαν πολλαπλασιαστής ήδη υπαρκτών ρωγμών. Δεν διευθέτησε απλώς τη σχέση της Βρετανίας με την Ευρώπη, αλλά προκάλεσε αναδιάταξη στην εσωτερική κομματική γεωγραφία, ενίσχυσε την πόλωση και βάθυνε τη διάβρωση των παραδοσιακών ταυτοτήτων ψηφοφόρων. Αυτό εξηγεί γιατί η σύγκρουση «Leave-Remain» (αποχώρηση-παραμονή στην ΕΕ) συνέχισε να καθορίζει πολιτικές συμπεριφορές πολύ μετά το 2016. Δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί ως μοναδική αιτία της αστάθειας. Είναι μάλλον ο καταλύτης που έκανε τις υπάρχουσες αδυναμίες πολύ πιο εκρηκτικές. 

Από ευρωπαϊκή σκοπιά, το Brexit δεν ήταν μόνο βρετανική αποτυχία. Ήταν και η αποτυχία μιας Ένωσης που δεν κατόρθωσε να πείσει έναν σημαντικό εταίρο, να παραμείνει στους κόλπους της, παρότι η Βρετανία είχε πάντα δύσκολη σχέση με το ευρωπαϊκό εγχείρημα.

Δέκα χρόνια μετά, το Brexit δεν μοιάζει με την εκπλήρωση μιας εθνικής υπόσχεσης, αλλά με την αρχή μιας μακράς εποχής πολιτικής αστάθειας που η Βρετανία ακόμη προσπαθεί να απορροφήσει. Όσο για την Ευρώπη, που παρατηρεί από την απέναντι στεριά της Μάγχης,  είναι ξεκάθαρο ότι προσπαθεί να ξαναχτίσει μια σχέση που δεν ήταν ποτέ απλή, αλλά ήταν πάντα αναγκαία.

Ανταπόκριση – Βρυξέλλες

Με πληροφορίες από ertnews.gr