ΔΝΤ: Η μεταρρύθμιση που άλλαξε την Ελλάδα

Ως παράδειγμα οικονομικής ανάκαμψης και δημοσιονομικής σταθερότητας επιστέφει πλέον η Ελλάδα, η χώρα που πριν από λίγα χρόνια βρέθηκε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κρίσης χρέους.

Από τον αποκλεισμό από τις αγορές, τα μνημόνια και την εξάρτηση από τη διεθνή χρηματοδοτική στήριξη, η ελληνική οικονομία καταγράφει σήμερα πρωτογενή πλεονάσματα και βελτιωμένες επιδόσεις που, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τη θωρακίζουν απέναντι σε νέους διεθνείς κραδασμούς.

Το ΔΝΤ υπογραμμίζει ότι η ελληνική εμπειρία αποδεικνύει πως η δημοσιονομική ανάκαμψη δεν βασίζεται μόνο στη λιτότητα ή στην αύξηση φόρων

Το ΔΝΤ για την οικονομία

Σε ειδική ανάλυσή του για την ελληνική οικονομία, το ΔΝΤ αποδίδει σημαντικό μέρος αυτής της μεταστροφής στη βαθιά αναμόρφωση της φορολογικής διοίκησης. Όπως επισημαίνει, η σταδιακή ενίσχυση των φοροεισπρακτικών μηχανισμών, η ανεξαρτητοποίηση της φορολογικής αρχής και ο εκτεταμένος ψηφιακός μετασχηματισμός της τελευταίας δεκαπενταετίας συνέβαλαν καθοριστικά στην αύξηση των δημοσίων εσόδων, στην αποκατάσταση της αξιοπιστίας του κράτους και τελικά στη συνολική οικονομική ανάκαμψη της χώρας.

Το Ταμείο σημειώνει ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται πλέον στις μόλις πέντε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εμφανίζουν πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα, ενώ η πορεία του δημόσιου χρέους έχει βελτιωθεί αισθητά σε σχέση με τα χρόνια της κρίσης.

Οι πρώτες παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση επικεντρώθηκαν στη σταθεροποίηση των κρατικών εσόδων

Παράλληλα, οι συνθήκες χρηματοδότησης έχουν ενισχυθεί σημαντικά, με τις αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων να επιστρέφουν σε επίπεδα που είχαν καταγραφεί πριν από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008.

Οι τρεις φάσεις της ελληνικής μεταρρύθμισης

Σύμφωνα με την τελευταία ετήσια αξιολόγηση του ΔΝΤ για την ελληνική οικονομία, η χώρα βρίσκεται πλέον σε ισχυρότερη θέση ώστε να αντέξει εξωτερικές πιέσεις, ακόμη και γεωπολιτικούς κινδύνους όπως οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Το πρωτογενές πλεόνασμα έφτασε σχεδόν το 5% του ΑΕΠ την περίοδο 2024-2025, ενώ ο λόγος δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ έχει μειωθεί κατά περίπου 65 ποσοστιαίες μονάδες από το υψηλό επίπεδο που είχε καταγραφεί το 2020.

Το ΔΝΤ υπογραμμίζει ότι η ελληνική εμπειρία αποδεικνύει πως η δημοσιονομική ανάκαμψη δεν βασίζεται μόνο στη λιτότητα ή στην αύξηση φόρων, αλλά κυρίως στη δημιουργία ενός αξιόπιστου, δίκαιου και διαφανούς φορολογικού συστήματος. Παράλληλα, επισημαίνει ότι τέτοιου είδους μεταρρυθμίσεις απαιτούν χρόνο, πολιτική συνέχεια και ισχυρούς θεσμούς για να αποδώσουν.

Η μεταρρυθμιστική πορεία της Ελλάδας, σύμφωνα με την ανάλυση του Ταμείου, εξελίχθηκε σε τρεις βασικές φάσεις: τη σταθεροποίηση της περιόδου 2010-2012, τη θεσμική αναδιοργάνωση μεταξύ 2013 και 2017 και, τέλος, τον ψηφιακό μετασχηματισμό της περιόδου 2018-2025.

2010-2012: Η μάχη για τη σταθεροποίηση των εσόδων

Κατά την πρώτη φάση, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με τον άμεσο κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης και αναγκάστηκε να ζητήσει οικονομική στήριξη από την αποκαλούμενη «Τρόικα», δηλαδή το ΔΝΤ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Οι πρώτες παρεμβάσεις στη φορολογική διοίκηση επικεντρώθηκαν στη σταθεροποίηση των κρατικών εσόδων και στη δημιουργία των βάσεων για βαθύτερες αλλαγές. Εφαρμόστηκαν σχέδια καταπολέμησης της φοροδιαφυγής, στοχευμένες δράσεις για τη βελτίωση των εισπράξεων από μεγάλους φορολογούμενους και εύπορους πολίτες, καθώς και ένας μεσοπρόθεσμος σχεδιασμός μεταρρυθμίσεων.

Η Ελλάδα προχώρησε σε εκτεταμένη αναδιοργάνωση των εφοριών

Μία από τις πρώτες επιτυχίες ήταν η ψηφιοποίηση της υποβολής δηλώσεων ΦΠΑ. Το ΔΝΤ σημειώνει ότι μέχρι το 2014 το 96% των φορολογουμένων υπέβαλλε εμπρόθεσμα δηλώσεις ΦΠΑ, έναντι μόλις 65% το 2010. Ωστόσο, άλλες προσπάθειες, κυρίως όσες αφορούσαν μεγάλες επιχειρήσεις, πλούσιους φορολογούμενους και οφειλέτες του Δημοσίου, αποδείχθηκαν πιο δύσκολες στη διατήρησή τους, αναδεικνύοντας τα προβλήματα πολιτικών παρεμβάσεων και αδύναμης διοικητικής λειτουργίας.

2013-2017: Η δημιουργία μιας ανεξάρτητης φορολογικής αρχής

Η δεύτερη φάση των μεταρρυθμίσεων είχε στο επίκεντρο την οικοδόμηση ισχυρών και πιο ανεξάρτητων θεσμών. Το ΔΝΤ επισημαίνει ότι καμία φορολογική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να αποδώσει ουσιαστικά χωρίς αυτονομία, σαφή λογοδοσία και αποτελεσματική διοίκηση.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα προχώρησε σε εκτεταμένη αναδιοργάνωση των εφοριών, μειώνοντας τον αριθμό των τοπικών γραφείων από 288 σε 119 μέσα σε λίγο περισσότερο από έναν χρόνο. Παράλληλα, η λειτουργία των υπηρεσιών ανασχεδιάστηκε με βάση τις αρμοδιότητες και όχι τη γεωγραφική κατανομή.

Καθώς οι φορολογικές εισπράξεις βελτιώνονταν και ενισχυόταν η πολιτική βούληση για συνέχιση των αλλαγών, ακολούθησε το επόμενο κρίσιμο βήμα, δηλαδή η δημιουργία μιας πραγματικά ανεξάρτητης φορολογικής αρχής.

Το 2016 θεσπίστηκε νόμος που μετέφερε τη φορολογική διοίκηση σε νέα ανεξάρτητη αρχή με δικό της προϋπολογισμό και διοικητικό πλαίσιο. Ο νόμος προέβλεπε επίσης ότι η επιλογή της διοίκησης και του επικεφαλής θα γίνεται μέσω ανοικτής διαδικασίας με συγκεκριμένα κριτήρια αξιολόγησης.

Έτσι, το 2017 τέθηκε σε λειτουργία η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ), η οποία, σύμφωνα με το ΔΝΤ, προσέφερε στην Ελλάδα μια φορολογική διοίκηση πιο προστατευμένη από πολιτικές παρεμβάσεις και περισσότερο προσανατολισμένη στα αποτελέσματα.

Οι αλλαγές αυτές διευκόλυναν σημαντικά τη συμμόρφωση των φορολογουμένων

Η επίδραση αυτών των αλλαγών ήταν εμφανής. Το ποσοστό φορολογικών εσόδων ως προς το ΑΕΠ αυξήθηκε από 25,8% το 2013 σε 27,6% το 2017, γεγονός που αντανακλούσε την ενίσχυση της φορολογικής συμμόρφωσης αλλά και τη βελτίωση της θεσμικής αποτελεσματικότητας.

2018-2025: Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της εφορίας

Η τρίτη φάση χαρακτηρίστηκε από τον εκτεταμένο ψηφιακό μετασχηματισμό της φορολογικής διοίκησης. Αν και ορισμένα ψηφιακά εργαλεία είχαν ήδη κάνει την εμφάνισή τους τα προηγούμενα χρόνια, το ΔΝΤ υπογραμμίζει ότι η ουσιαστική πρόοδος ήρθε όταν είχαν πλέον διαμορφωθεί οι κατάλληλες θεσμικές βάσεις.

Μεταξύ 2020 και 2025, και εν μέρει ως απάντηση στις ανάγκες που δημιούργησε η πανδημία, η Ελλάδα ανέπτυξε ένα ολοκληρωμένο πλέγμα ψηφιακών συστημάτων, που περιλάμβανε εργαλεία ανάλυσης δεδομένων, ηλεκτρονική τιμολόγηση σε πραγματικό χρόνο και διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα πληροφοριακά συστήματα της φορολογικής διοίκησης.

Οι αλλαγές αυτές διευκόλυναν σημαντικά τη συμμόρφωση των φορολογουμένων, ενώ παράλληλα έδωσαν στις ελεγκτικές αρχές πιο αποτελεσματικά εργαλεία εντοπισμού κινδύνων και φοροδιαφυγής.

Το Ταμείο επισημαίνει ότι η μεταρρυθμιστική διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί

Τα αποτελέσματα, σύμφωνα με το ΔΝΤ, ήταν ιδιαίτερα θετικά. Τα έσοδα από τον ΦΠΑ αυξήθηκαν κατά 2,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ μέσα σε 15 χρόνια, από 7,1% το 2010 σε περίπου 9,5% το 2025, γεγονός που αντανακλά τη σημαντική βελτίωση στη φορολογική συμμόρφωση.

Ο «ενάρετος κύκλος» και οι επόμενες προκλήσεις

Συνολικά, το Ταμείο εκτιμά ότι οι μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν έναν «ενάρετο κύκλο»: η καλύτερη διακυβέρνηση επέτρεψε την ψηφιοποίηση, η ψηφιοποίηση ενίσχυσε τη φορολογική συμμόρφωση και τα αυξημένα δημόσια έσοδα αποκατέστησαν την εμπιστοσύνη πολιτών και αγορών προς το κράτος.

Μέχρι το 2025, ο λόγος φορολογικών εσόδων προς ΑΕΠ είχε φτάσει το 28%, έναντι 20,5% το 2009. Αν και η αύξηση αυτή συνδέεται και με τη γενικότερη πορεία της οικονομίας και της δημοσιονομικής πολιτικής, το ΔΝΤ τονίζει ότι οι βελτιώσεις στη φορολογική διοίκηση έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διεύρυνση της φορολογικής βάσης, στην ενίσχυση των ελέγχων και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης προς το φορολογικό σύστημα.

Παρά τη σημαντική πρόοδο, το Ταμείο επισημαίνει ότι η μεταρρυθμιστική διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. Η επόμενη πρόκληση για την Ελλάδα είναι να διατηρήσει μόνιμα τα οφέλη των αλλαγών, ενσωματώνοντας τις νέες πρακτικές στην καθημερινή λειτουργία της διοίκησης.

Στις βασικές προτεραιότητες της επόμενης περιόδου περιλαμβάνονται η ευρύτερη χρήση εργαλείων ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό φορολογικών κινδύνων, η περαιτέρω βελτίωση των υπηρεσιών προς τους πολίτες και η προσαρμογή του προσωπικού και των δεξιοτήτων του στις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις.

Το τελικό συμπέρασμα του ΔΝΤ είναι ότι, παρά τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής περίπτωσης, η εμπειρία της χώρας προσφέρει ένα ισχυρό και ευρύτερα εφαρμόσιμο μάθημα, δηλαδή ότι μια βαθιά οικονομική κρίση μπορεί, μέσα από συνεπή μεταρρυθμιστική προσπάθεια, σωστή θεσμική οργάνωση και επένδυση στους ανθρώπους και την τεχνολογία, να μετατραπεί σε μακροχρόνια θεσμική και οικονομική ισχύ.