Από τα παλιά κίτρινα περίπτερα στο Kitrino: Η ιστορία των περιπτέρων στην Λάρισα πάει πολύ πίσω στο χρόνο… (φωτό)

Το περίπτερο το έχω συνδεδεμένο στο μυαλό μου με εκείνο στην πλατεία στο χωριό του πατέρα μου. Από τα κίτρινα, τα ξύλινα, τα παλιά. Ήταν η μοναδική απογευματινή μου βόλτα τα απογεύματα μέσα στο κατακαλόκαιρο. Να πάω στο περίπτερο να πάρω κάτι, παγωτό, καραμέλες ούζο. Δεν είχε και πολλά πράγματα. Κάποια στιγμή ο περιπτεράς πέθανε. Πάντα γεράκο τον θυμόμουν. Ε, και το περίπτερο δεν ξαναάνοιξε ποτέ. Έμενε για χρόνια εκεί, στην πλατεία, να χορταριάζει και διαλύεται. Σαν το χωριό. Ωραίο ήταν· το περίπτερο.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Η ιδέα για τα περίπτερα και κυρίως για αυτά στη Λάρισα υπήρξε τυχαίο εύρημα. Κάτι άλλο έψαχνα και βρήκα πότε άνοιξαν τα δύο πρώτα περίπτερα στην πόλη. Το 1905. Και ήταν δημοτικά! Και άνοιξαν πριν την Αθήνα!

Με την από 18-11-1905 απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Λάρισας επί δημαρχίας Αστερίαδη δημιουργήθηκαν. Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο του Βάσου Καλογιάννη «Η Χρυσή Βίβλος του Δήμου Λαρίσης»… «Αποφάσισε τον εξωραϊσμόν της πλατείας Θέμιδος δια δύο καλλιτεχνικών Περιπτέρων εξ ων το ένα θα εχρησίμευεν ως Καπνοπωλείων το δε έτερον ως Κιόσκι Εφημερίδων, με έσοδα αμφοτέρων υπέρ του Δήμου, κατά το ευρωπαϊκόν σύστημα». «Έτσι δημιουργήθηκαν τα δύο πρώτα περίπτερα εν Λαρίση που αργότερα παραχωρήθηκαν στα Αναπηροθύματα πολέμου» σχολιάζει την απόφαση ο Βάσος Καλογιάννης. Και γω πως δεν περίμενα το 1905 να χρησιμοποιείται η λέξη «κιόσκι»… πάντα θεωρούσα πως είναι ξενόφερτη.

Αργότερα, αποφασίστηκε να ανοίξουν κι άλλα. Το 1911 υπήρξε και μια ακόμη απόφαση ΔΣ το, η οποία και σχολάστηκε και τον τότε τοπικό Τύπο. Από την εφημερίδα «Μικράν» και όχι ιδιαίτερα θετικά, από τον τίτλο το καταλάβαινες «Περίπτερα εν πλατεία… αυτά μας έλλειπαν τώρα». Αντί για περίπτερα η εφημερίδα πρότεινε να γίνουν 2-3 αποχωρητήρια… Το δημοσίευμα έγραφε αναλυτικά:

Η ιστορία…

Είναι λίγο πολύ γνωστή. Τα χρονικά ορόσημα τα παραθέτει εξαιρετικά ένα αφιέρωμα της lifo.gr…

• 1828: Οι ρίζες των περιπτέρων βρίσκονται στα μικρά καπνοπωλεία που εμφανίζονται μετά την απελευθέρωση στο Ναύπλιο και στη συνέχεια στην Αθήνα.
• 1889: Τα πρώτα περίπτερα εμφανίζονται στην επαρχία ως μορφή οικονομικής βοήθειας σε τραυματίες και ανάπηρους στρατιώτες.
• 1897: Μετά τον καταστροφικό για την Ελλάδα πόλεμο με την Τουρκία, τα περίπτερα αρχίζουν να πληθαίνουν.
• 1911: Το πρώτο περίπτερο εμφανίζεται στην Αθήνα. Βρίσκεται στην οδό Πανεπιστημίου.
• 1914: Η όψη των περιπτέρων γίνεται ομοιόμορφη σε όλη τη χώρα: 0,70×0,70 μ.
• 1922: Όλα τα περίπτερα της χώρας παραχωρούνται στην «Πανελλήνιον Ένωσιν Τραυματιών Πολέμου 1912-1921» από το υπουργείο Περιθάλψεως. Τα περίπτερα δεν μπορούν να πωληθούν, να μεταβιβαστούν, να υποθηκευτούν η να υπομισθωθούν. Μετά τον θάνατο του δικαιούχου παραχωρούνται για πέντε έτη στα παιδιά ή στη γυναίκα του.Το ποσό μισθώσεως ξεκινούσε από τις 20 δραχμές και έφτανε μέχρι τις 250. Τα έσοδα αυτά πήγαιναν στο ειδικό «Ταμείο προικοδοτήσεως θυγατέρων και τραυματιών πολέμου».
• Μεσοπόλεμος: Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου στα περίπτερα πωλούνταν μόνο εφημερίδες, χύμα τσιγάρα και κάποια υποτυπώδη ζαχαρώδη προϊόντα.
• 1934: Ο Γιάννης Γεωργακάς ίδρυσε το περίπτερο με το όνομα Μινιόν, αρχικά στην οδό Σταδίου και μετά στην Αιόλου 104. Για πρώτη φορά κλείνει τις δύο πλαϊνές πτέρυγες του περιπτέρου και τις μετατρέπει σε βιτρίνες όπου εκθέτει διάφορα είδη: στυλό, γυαλιά, είδη ξυρίσματος, σουγιάδες, ψαλίδια κ.λπ. Το εγχείρημά του έμελλε να γίνει ο προπομπός του πολυκαταστήματος «Μινιόν».
• 1940: Ξεκίνησε η πώληση «ζαχαρωδών» (κυρίως από την εταιρεία ΙΟΝ), αναψυκτικών (λεμονάδες και γκαζόζες ΗΒΗ), φύλλων τσίχλας με γεύση δυόσμο και έπειτα σοκολάτας.
• 1943-’44: Εισέρχονται και άλλες κατηγορίες δικαιούχων: θύματα πολέμου και θύματα ειρηνικής περιόδου.
• 1950: Αυτήν τη δεκαετία εγκαθίστανται τηλέφωνα στα περίπτερα.
• 1970: Έως τη δεκαετία αυτή οι διαστάσεις είχαν μεγαλώσει (1,30×1,50 μ.), ενώ είχαν εγκατασταθεί ρολά και ψυγεία.
• 1980: Αρχίζει να παραχωρείται κοινόχρηστος χώρος στα περίπτερα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
• 1997: Μετά τις εργασίες για το μετρό που γίνονταν στην περιοχή, κατέρρευσε το πρώτο περίπτερο της Αθήνας.
• 2002: Επιτρέπεται και σε ανάπηρους του άμαχου πληθυσμού, π.χ. άνθρωποι που τραυματίστηκαν από νάρκες, να αποκτήσουν άδεια περιπτέρου. Είχαν ενταχθεί ήδη από τη δεκαετία του 1980 οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, οι ανάπηροι του Δημοκρατικού Στρατού. Προϊόντα: Τα προϊόντα που πωλούνται στο περίπτερο έχουν φτάσει τους 2.500 κωδικούς.
• 2006: Οι διαστάσεις των περιπτέρων αυξήθηκαν κατά 20 πόντους. Οι καινούργιες είναι 1,50×1,70. Το εμβαδόν είναι 2,55 τ.μ.
• 2007: Δίνεται άδεια και σε βετεράνους του πολέμου στην Κύπρο και σε άτομα με σοβαρή αναπηρία.
• 2012: Το υπουργείο Άμυνας αποφάσισε την απελευθέρωση των αδειών, εκχωρώντας το 70% των περιπτέρων στους δήμους και το 30% σε άτομα με ειδικές ανάγκες και πολύτεκνους με βάση εισοδηματικά κριτήρια. Ο νόμος 4046/2012 προβλέπει ότι οι υφιστάμενες άδειες περιπτέρων διατηρούνται σε ισχύ, αλλά δεν μεταβιβάζονται, ούτε κληρονομούνται. Νέες άδειες:Η παραχώρηση του δικαιώματος χρήσης των υπόλοιπων θέσεων (εκτός δηλαδή του 30%) παραχωρούνται με δημοπρασία. Ο χρόνος παραχώρησης του δικαιώματος χρήσης δεν μπορεί να υπερβαίνει τα 10 χρόνια. Απαγορεύεται η αναμίσθωση ή υπεκμίσθωση, μια πρακτική δεκαετιών. Κατάργηση περιορισμών:Την ίδια χρονιά καταργήθηκαν πρακτικά οι περιορισμοί με βάση πληθυσμιακά κριτήρια, η ύπαρξη περιορισμένου αριθμού προσώπων που τα εκμεταλλεύονται, ο περιορισμός της μόνιμης κατοικίας, ο περιορισμός της εκμίσθωσης μόνο σε φυσικά πρόσωπα
• 2013: Τα περίπτερα ανέρχονται σε 10.000 περίπου σε όλη την Ελλάδα. Από αυτά, 3.500 βρίσκονται στην Αττική. Από τα 1.300 του Δήμου Αθηναίων έχουν εγκαταλειφθεί από την αρχή της κρίσης περίπου τα 500.

Παρατηρώντας το παραπάνω timeline βλέπεις πως η Λάρισα υπήρξε πρωτοπόρα… Το πρώτο περίπτερο εμφανίστηκε στην Αθήνα το 1911, έξι χρόνια μετά τη Λάρισα.

Στις φωτογραφίες που ακολουθούν τα βλέπεις στην πλατεία Θέμιδος, τη σημερινή κεντρική πλατεία. Πρέπει να παρατηρήσεις λίγο. Οι λήψεις είναι μακρινές, τα περίπτερα μικρά και βρίσκονται στο πλάνο περιπίπτοντος. Δεν ήθελε να αποθανατίσει αυτά ο φωτογράφος της εποχής…

Η συλλογική μνήμη…

Στο συλλογικό ασυνείδητο του Λαρισαίου, τα παλιά περίπτερα ήταν πάντα κίτρινα, σε διάφορες γωνίες της πόλης, κατασκευασμένα από ξύλο, με μία μεγάλη τέντα διαφημιστική για οροφή που θα είχε πάνω κάποια μάρκα τσιγάρων, ή αναψυκτικών, αυτοκόλλητα στην πόρτα με την στάμπα διάσημων σνακ, κρεμασμένα περιοδικά, ένα μικρό παραθυράκι και τον περιπτερά με το οποίο ο κόσμος έπιανε το γνωστό κουτσομπολιό.

Τα περίπτερα πρωτοεμφανίστηκαν στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν χάρη στην επίμονη σύνδεση τους με τον τόπο-χώρο και τη βιωματική σύνδεση τους με τους κατοίκους. Σύμφωνα με την ανάλυση του Maurice Halbwachs, σχετικά με την ισχύ του υλικού περιβάλλοντος, ένα είδος συλλογικού αυτοματισμού καθιστά τα περίπτερα ικανά να επιβιώνουν μέχρι σήμερα σε έναν κόσμο διαφορετικό και να αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, ένα είδος παλιοκαιρινών νησίδων.  Οι εικόνες ενός χώρου ασκούν επίδραση στη συλλογική μνήμη. Η σταθερότητα της εικόνας μιας υλικής κατασκευής, όπως συμβαίνει και με ένα περίπτερο, που βρίσκεται εγκατεστημένο στο πεζοδρόμιο, στην άκρη μια πλατείας, έξω από ένα θέατρο, δίπλα από ένα σχολείο ή μια εκκλησία, επιβάλλει στην τοπική κοινότητα την καθησυχαστική εικόνα της συνέχειας της». Τα περίπτερα λοιπόν, αποτελούν μια εστία μνήμης, που είναι συλλογική και αγκαλιάζει τις ομάδες των ανθρώπων με τις οποίες συνδιαλέγονται ποικιλότροπα: ως σημείο συνάντησης, επικοινωνίας, οικονομικής δραστηριότητας κ.ο.κ. Σ.Σ. Με πληροφορίες από την διπλωματική εργασία του Γεωργίου Βασιλάκη με τίτλο «Τα Περίπτερα έχουν τη δική τους ιστορία. Δράση εφαρμοσμένης ιστορίας»)

Ο πιο παλιός περιπτεράς της πλατείας Ταχυδρομείου…

Είναι ο Νίκος Χιτούδης. Με τα αδέρφια του έχει το περίπτερο στην πλατεία στη θεωρητική συμβολή Ρούσβελτ και Παπακυριαζή. Η κανονική θέση του περιπτέρου πριν την πεζοδρόμηση και την ανάπλαση της πλατείας ήταν ακριβώς στη γωνία Ρούσβελτ και Παπακυριαζή, ουσιαστικά στο σημερινό παρτέρι.

Το πρώτο που ανοίξανε ήταν στο 1994 στον Άγιο Αντώνιο. Κίτρινο, ξύλινο. Το 1999 ήρθαν στη Ταχυδρομείου, είχε γίνει ήδη η ανάπλαση της πλατείας, και το άνοιξαν στην καινούργια του θέση. Κίτρινο, ξύλινο ήταν και εκείνο. «Αυτό το περίπτερο που βλέπεις έχει αλλάξει 4 κουβούκλια» μου λέει και εξιστορεί… Εκείνη την εποχή τα περίπτερα είχαν μόνο  πατατάκια, κρουασάν, αναψυκτικά και φυσικά τσιγάρα· δεν υπήρχαν άλλα προϊόντα, στην πορεία των χρόνων μπήκαν. «Τώρα έχουμε μέχρι και οδοντόκρεμες και οδοντόβουρτσες».

Μου λέει και για το μάρκετινγκ της εποχής… «Παλιά οι εταιρίες κάνανε τις λεγόμενες προωθήσεις τσιγάρων με τις κοπέλες αλλά απαγορεύτηκε από τότε που άρχισε να αυστηροπιείται ο νόμος κατά του καπνίσματος· δεν επιτρεπόταν το προμόσιον έξω από τον χώρο του περιπτέρου, τον δημόσιο. Την βρήκαν όμως τη λύση… δημιουργήθηκαν τα πατάρια περιμετρικά και αυτός ο χώρος νομικά θεωρείται περίπτερο, τα όρια του φτάνουν μέχρι τα ρολά του που έχουν τοποθετηθεί πλέον πιο έξω. Έτσι μπόρεσαν να ξαναρχίσουν οι προωθήσεις».

Μου λέει πως τα περίπτερα εξακολουθούν να είναι σημείο αναφοράς. Εκεί δίνονται ραντεβού, ο κόσμος τα χρησιμοποιεί σαν σημάδι προσανατολισμού, είναι κάτι σαν τοπόσημα. «Υπάρχουν σταθεροί πελάτες που σε ρωτάνε τι έπαθες, αν δεν σε δούνε μια μέρα ή αν είσαι κλειστά. Από τους περισσότερους θυμάμαι τι μάρκα τσιγάρα καπνίζουν» – αυτό πάντα με εντυπωσίαζε…

Οι περιπτεράδες, το λέει με τεράστια βεβαιότητα,  δίνουν τις πιο αξιόπιστες πληροφορίες αν είσαι ξένος· ο κόσμος ρωτάει πως θα πάει κάπου, που να φάει ή να πιει ποτό, που έχει κόσμο και ο περιπτεράς δίνει τις πιο ακριβείς πληροφορίες.

Θυμάται και μια ιστορία πριν χρόνια όταν ο Τέρενς Κουίκ έκανε ζωντανό ρεπορτάζ από τη Λάρισα. Ανάμεσα στα άλλα, τον ρώτησε αν οι πελάτες λένε καλημέρα. Όχι, του είπε, μόνο ευχαριστώ. Μετά από λίγη ώρα άρχισαν να εμφανίζονται κάποιοι πελάτες γνωστοί και να λένε με ύφος καλημέρα. Λίγο επιδεικτικά. Τον είχαν δει στην τηλεόραση και θίχτηκαν…

Ο ίδιος πιστεύει ότι θα συνεχίσουν να υπάρχουν τα περίπτερα. «Σήμερα υπάρχουν ακόμη πολλοί παλιοί ιδιοκτήτες στη Λάρισα, με παλιές άδειες. Όταν χηρεύει όμως μια θέση, η άδεια περνάει στο Δήμο που μπορεί να κάνει ότι θέλει, να καταργήσει κάποια σημεία ή να τα κρατήσει και να βγάλει τις άδειες σε δημοπρασία. Συνήθως τα κρατάνε σε πλατείες και πάρκα, θεωρούνται κάτι σαν κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς αν και δεν έχει διατηρηθεί το παλιό το κίτρινο. Άλλωστε, τα βρίσκεις σχεδόν μόνο στην Ελλάδα πλέον…»

Από το κίτρινο περίπτερο στο «Kitrino»…

Κι όμως τα τελευταία δύο χρόνια η Λάρισα γέμισε με Κίτρινα. Σαν να είναι η εξέλιξη του παλιού ξύλινου κίτρινου περίπτερου στην Ελλάδα. Χθες μάλιστα άνοιξε το έκτο σημείο πώλησης στη συμβολή της οδού Βόλου με την Ηρώων Πολυτεχνείου, ενισχύοντας περαιτέρω την παρουσία του concept στην πόλη.

Ο Χρήστος Μιναρετζής ο ένας από τους ιδιοκτήτες μου εξηγεί· το concept… «Το Kitrino γεννήθηκε από την ιδέα της μετεξέλιξης του παραδοσιακού περιπτέρου στις νέες συνθήκες της σύγχρονης αγοράς. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα “new generation kiosk”, μια σύγχρονη εκδοχή του περιπτέρου που εξελίσσεται σε convenience store, προσαρμοσμένο στις ανάγκες και τον τρόπο ζωής του σημερινού καταναλωτή. Η φιλοσοφία του βασίζεται στην αναβάθμιση της εμπειρίας που είχε ο καταναλωτής στο περίπτερο της γειτονιάς. Στόχος ήταν να διατηρηθεί η αμεσότητα και η ευκολία του περιπτέρου, αλλά να ενσωματωθούν στοιχεία που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες απαιτήσεις της αγοράς».

«Τι εννοείς» τον ρωτάω… «Ο κόσμος αναζητά πλέον καλύτερες συνθήκες συντήρησης και παρουσίασης των προϊόντων, μεγαλύτερη γκάμα επιλογών, αλλά και προϊόντα που δεν ανήκουν απαραίτητα στο mainstream». Όντως, βρίσκεις και περίεργα προϊόντα στα Kitrino… εισαγόμενα είδη από αγορές όπως η Ιαπωνία και η Αμερική, επιλογές που δύσκολα τις βρίσκεις στο παραδοσιακό περίπτερο.

Κατά τη γνώμη μου υπάρχουν και δύο ακόμη ατού… η 24ωρη λειτουργία και το το 24ωρο delivery. Είναι εντυπωσιακό να ξεμένεις από τσιγάρα, από πάγο, από γάλα για το παιδί, να τελειώνει η οδοντόκρεμα και σε πέντε λεπτά να σου έρχονται σπίτι σου!

Και κάπως έτσι περνάμε σε νέες εποχές… Ποιος ξέρει, σε λίγα χρόνια μπορεί στο συλλογικό ασυνείδητο να περάσουν πλέον τα Kitrino. Να γίνουν νέα τοπόσημα. Και θα έχουν ξεκινήσει και πάλι από τη Λάρισα με 120 χρόνια διαφορά από τα πρώτα περίπτερα που άνοιξαν στην πόλη.