Υπερπλεονάσματα: Τελειώνει η εποχή τους;

Οι ασκήσεις για το καλάθι της ΔΕΘ στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας δεν αφορούν μόνο τις εξαγγελίες του Σεπτεμβρίου, αλλά και την επόμενη ημέρα. Για πρώτη φορά μετά την πανδημία στο οικονομικό επιτελείο γνωρίζουν ότι οι τέσσερις βασικοί κινητήριοι μοχλοί που δημιούργησαν τον δημοσιονομικό χώρο των τελευταίων ετών αρχίζουν να εξαντλούνται σχεδόν ταυτόχρονα.

Το Ταμείο Ανάκαμψης ολοκληρώνεται, οι νέοι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες ενεργοποιούνται πλήρως, οι αμυντικές δαπάνες αποκτούν μόνιμο χαρακτήρα και η συζήτηση για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ανοίγει με μεγαλύτερες απαιτήσεις από τα κράτη-μέλη. Το αποτέλεσμα είναι ότι η πραγματική δοκιμασία για την ελληνική οικονομία θα ξεκινήσει όταν η Αθήνα θα κληθεί να αποδείξει στις Βρυξέλλες ότι οι προεκλογικές παροχές δεν μεταβάλλουν τη δημοσιονομική πορεία που έχει ήδη συμφωνηθεί.

Στις κυβερνητικές συσκέψεις για τη ΔΕΘ η συζήτηση δεν περιορίζεται μόνο στο ύψος του πακέτου ή στις κοινωνικές ομάδες που θα ενισχυθούν, αλλά και στο πώς θα αξιολογηθούν οι αποφάσεις αυτές από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του νέου ευρωπαϊκού δημοσιονομικού πλαισίου. Οι νέοι κανόνες οικονομικής διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταφέρουν το κέντρο βάρους από τα ετήσια ελλείμματα στη διαχρονική εξέλιξη των καθαρών δημόσιων δαπανών και στην τήρηση των πολυετών δημοσιονομικών δεσμεύσεων που έχει αναλάβει κάθε χώρα. Αυτό σημαίνει ότι κάθε μόνιμο μέτρο που θα εξαγγελθεί στη ΔΕΘ θα ενσωματωθεί στον σχεδιασμό των επόμενων προϋπολογισμών και θα αποτελέσει αντικείμενο αξιολόγησης πριν στηθούν οι κάλπες.

Κυβερνητικές πηγές αναγνωρίζουν ότι η περίοδος των μεγάλων παρεμβάσεων χρηματοδοτούμενων από έκτακτους δημοσιονομικούς πόρους φτάνει σταδιακά στο τέλος της και πλέον η πρόκληση είναι η δυνατότητα να χρηματοδοτούνται σταθερά κάθε χρόνο χωρίς να διαταράσσεται η πορεία των δημόσιων οικονομικών.

Το στοίχημα της ΔΕΘ

Η φετινή ΔΕΘ θα αποτελέσει το τελευταίο μεγάλο οικονομικό πακέτο πριν από την τελική ευθεία προς τις εθνικές εκλογές, σε μια συγκυρία κατά την οποία το οικονομικό επιτελείο επιδιώκει να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη στήριξης των εισοδημάτων και στις αυστηρότερες ευρωπαϊκές υποχρεώσεις. Οι μέχρι τώρα πληροφορίες συγκλίνουν ότι το βασικό πακέτο θα κινηθεί γύρω από φορολογικές ελαφρύνσεις για τη μεσαία τάξη, παρεμβάσεις στην προκαταβολή φόρου, νέες μειώσεις ασφαλιστικών εισφορών, ενισχύσεις για τους συνταξιούχους και πρόσθετες πρωτοβουλίες για τη στεγαστική πολιτική. Παράλληλα εξετάζονται διορθώσεις στο πλαίσιο φορολόγησης των επιχειρήσεων και νέα εργαλεία για την ενίσχυση των επενδύσεων.

Η δυσκολία ωστόσο του σχεδίου βρίσκεται στη σύμπτωση τεσσάρων αλλαγών που μεταβάλλουν συνολικά το δημοσιονομικό περιβάλλον. Πρώτον, το Ταμείο Ανάκαμψης εισέρχεται στην τελική του φάση. Οι πόροι που στήριξαν επενδύσεις, δημόσια έργα και μεταρρυθμίσεις από το 2021 και μετά ολοκληρώνονται, αφήνοντας μικρότερο περιθώριο για νέα χρηματοδοτικά εργαλεία.
Δεύτερον, οι νέοι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες εφαρμόζονται πλέον χωρίς τις εξαιρέσεις που χαρακτήρισαν τα χρόνια της πανδημίας και της ενεργειακής κρίσης. Οι ετήσιες αξιολογήσεις αποκτούν μεγαλύτερη σημασία και οι αποκλίσεις από τις συμφωνημένες πορείες θα εξετάζονται πολύ αυστηρότερα.

Τρίτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται σε περίοδο σημαντικής αύξησης των αμυντικών δαπανών. Η ενίσχυση της κοινής ευρωπαϊκής άμυνας δημιουργεί νέες δημοσιονομικές απαιτήσεις για όλα τα κράτη-μέλη, ακόμη και αν μέρος αυτών αντιμετωπιστεί μέσω ευρωπαϊκών εργαλείων.

Τέταρτον, ανοίγει η διαπραγμάτευση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034, μέσα στο οποίο θα πρέπει να χρηματοδοτηθούν ταυτόχρονα η ανταγωνιστικότητα, η πράσινη μετάβαση, η άμυνα, η διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η αποπληρωμή του κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού.

Το τέλος των εύκολων υπερπλεονασμάτων

Στο οικονομικό επιτελείο υπάρχει πλήρης επίγνωση ότι οι παράγοντες που δημιούργησαν τα μεγάλα υπερπλεονάσματα των τελευταίων ετών δύσκολα θα επαναληφθούν με την ίδια ένταση, αλλά και ευκολία. Η υψηλή ονομαστική ανάπτυξη, η ισχυρή πορεία των φορολογικών εσόδων, η αυξημένη ιδιωτική κατανάλωση, ο πληθωρισμός που ενίσχυσε τις εισπράξεις από τον ΦΠΑ και οι σημαντικές εισροές ευρωπαϊκών πόρων λειτούργησαν ταυτόχρονα ως πολλαπλασιαστές των δημόσιων εσόδων.

Καθώς ο πληθωρισμός αποκλιμακώνεται σταδιακά, η ονομαστική αύξηση των φορολογικών εσόδων περιορίζεται. Παράλληλα ολοκληρώνονται οι μεγαλύτερες εκταμιεύσεις του Ταμείου Ανάκαμψης, ενώ η ευρωπαϊκή οικονομία εξακολουθεί να κινείται με χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, περιορίζοντας και τις εξωτερικές στηρίξεις προς την ελληνική οικονομία. Αυτό σημαίνει οτι το νέο δημοσιονομικό περιβάλλον προϋποθέτει διαφορετικές πηγές ανάπτυξης και περισσότερο διατηρήσιμα δημόσια έσοδα.

Στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή η έμφαση δίνεται πλέον στις μόνιμες μεταρρυθμίσεις, στην αύξηση του ΑΕΠ, στην παραγωγικότητα, στην ενίσχυση των ιδιωτικών επενδύσεων και στη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης. Αυτό σημαίνει ότι οι αξιολογήσεις της Ελλάδας θα εξετάζουν όλο και περισσότερο εάν οι παρεμβάσεις αυξάνουν την αναπτυξιακή δυναμική της οικονομίας ή δημιουργούν μόνιμες δαπάνες χωρίς αντίστοιχη αύξηση των εσόδων.

Στο πλαίσιο αυτό αποκτούν ιδιαίτερη σημασία οι μεταρρυθμίσεις στη Δικαιοσύνη, στη δημόσια διοίκηση, στην ψηφιοποίηση του κράτους, στη λειτουργία των αγορών και στην επιτάχυνση των επενδύσεων, καθώς θεωρούνται οι βασικοί παράγοντες που μπορούν να στηρίξουν υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης μετά την ολοκλήρωση του Ταμείου Ανάκαμψης.

Νέα κυβέρνηση, άλλη αφετηρία

Όποια κυβέρνηση προκύψει από τις επόμενες εθνικές εκλογές θα παραλάβει ένα δημοσιονομικό περιβάλλον αισθητά διαφορετικό από εκείνο της περιόδου 2020-2026. Θα έχει ολοκληρωθεί ο κύκλος των έκτακτων ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων. Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες θα εφαρμόζονται πλήρως. Οι διαπραγματεύσεις για τον νέο κοινοτικό προϋπολογισμό θα βρίσκονται στην πιο κρίσιμη φάση τους. Οι ανάγκες χρηματοδότησης της ευρωπαϊκής άμυνας θα έχουν αποκτήσει μόνιμο χαρακτήρα και οι πρώτες μεγάλες υποχρεώσεις αποπληρωμής του κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού θα έχουν ήδη ξεκινήσει να επηρεάζουν τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό.

Η μεγάλη πρόκληση, συνεπώς, αφορά κυρίως τη δυνατότητα της ελληνικής οικονομίας να συνεχίσει να παράγει σταθερό δημοσιονομικό χώρο όταν οι έκτακτοι ευρωπαϊκοί και μακροοικονομικοί παράγοντες που στήριξαν τα τελευταία χρόνια θα αποτελούν πλέον παρελθόν. Και ακριβώς εκεί το πρώτο crash test για την ελληνική οικονομία θα πραγματοποιηθεί πριν τις κάλπες, στην αξιολόγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκεί όπου θα φανεί αν το μοντέλο που παρήγαγε τα υπερπλεονάσματα της τελευταίας επταετίας μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί σε ένα πολύ πιο απαιτητικό ευρωπαϊκό περιβάλλον ή αν η χώρα εισέρχεται σε μια νέα περίοδο, όπου η δημοσιονομική σταθερότητα θα πρέπει να στηριχθεί λιγότερο στις ευνοϊκές συγκυρίες και περισσότερο στις πραγματικές αντοχές της οικονομίας. Εκτός αν οι κάλπες προλάβουν την αξιολόγηση.