Δεν είναι ρουσφέτι, μια διευκόλυνση είναι…

Δύο αιώνες μετά τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους, η πολιτική ζωή μοιάζει να κινείται ακόμη μέσα σε ένα παράδοξο. Όλοι καταγγέλλουν το ρουσφέτι, αλλά πολλοί το θεωρούν –όταν τους αφορά– αποδεκτό. «Δεν είναι ρουσφέτι, μια διευκόλυνση είναι», είναι η καλή εξήγηση που δίνεται… Κάτι σαν ανθρωπιστική πράξη! Η αντίφαση αυτή δεν είναι απλώς πολιτική. Είναι βαθιά κοινωνική.

Το ρουσφέτι δεν είναι ένα ατύχημα της ιστορίας που μας ξέφυγε. Είναι ένας «άτυπος θεσμός» που διατρέχει την ιστορία του νεοελληνικού κράτους, από την εποχή των προεστών μέχρι τα σύγχρονα κομματικά γραφεία. Η Ελλάδα, δύο αιώνες τώρα, έμαθε να ζει περίπου έτσι. «Ο γνωστός του γνωστού» κάνει το βύσμα οικείο. Η κοινωνία συχνά το ζητά, το πολιτικό σύστημα συχνά το προσφέρει και έτσι διαμορφώνεται ο κύκλος της αμοιβαίας εξάρτησης.

Η μεγαλύτερη, όμως, παθογένεια δεν είναι το ίδιο το ρουσφέτι, είναι η υποκριτική  δεξιοτεχνία. Ποια είναι αυτή; Η αναξιοκρατία δημοσίως να καταγγέλλεται και ιδιωτικά να  διεκδικείται. Ο πολίτης που αγανακτεί για το «σύστημα» είναι συχνά ο ίδιος που θα ζητήσει μια εξαίρεση. Έτσι, διαμορφώνεται μια ιδιότυπη «σιωπηρή συναίνεση».

Οι θεσμοί, λοιπόν, και υπάρχουν και παρακάμπτονται. Τι παράξενη ισορροπία! Το κράτος υπόσχεται κανόνες, η κοινωνία ζητά εξαιρέσεις. Η πολιτική διακηρύσσει αξιοκρατία και η καθημερινότητα είναι συχνά διαφορετική. Και κάπως έτσι η πιο κρίσιμη προϋπόθεση της  δημοκρατίας, η εμπιστοσύνη, βάλλεται.

Η εικόνα όμως δεν είναι στατική. Τα τελευταία χρόνια υπάρχουν βήματα προόδου. Η ψηφιοποίηση του κράτους περιορίζει τις ευκαιρίες για μικρές συναλλαγές, «κόβει δρόμους», κυριολεκτικά και μεταφορικά! Οι διαδικασίες είναι πιο διαφανείς, απρόσωπες, άρα δικαιότερες. Μάλιστα όσο προχωρούν οι γενιές τόσο μικρότερη ανοχή υπάρχει σε ρουσφετολογικές «εξυπνάδες». Όλο και περισσότεροι θέλουν ένα σύστημα που δουλεύει και δεν «βολεύει». Και αυτή είναι ελπιδοφόρα διαφορά.

Η αλήθεια είναι ότι χρειαζόμαστε περαιτέρω θεσμική και πολιτισμική ωρίμανση. Είναι προϋπόθεση για να πάμε καλύτερα. Πρέπει όλοι να συνειδητοποιήσουμε ότι το κράτος δεν είναι λάφυρο, αλλά κοινό αγαθό. Να συνειδητοποιήσουμε ότι η εξουσία δεν κατέχεται αλλά μόνο ασκείται.

Ας σταματήσουν, λοιπόν, οι πολιτικοί να υπόσχονται ρουσφέτια και οι πολίτες να τα ζητούν. Είναι εύκολο; Όχι. Αλλά εκεί θα κριθεί αν, διακόσια χρόνια μετά, έχουμε την πραγματική διάθεση να περάσουμε από την κοινωνία των προσώπων στην κοινωνία των θεσμών!

Νίκος Ντόλας, Φιλόλογος, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Πολιτευτής ΝΔ