Αδικία

Του Γιώργου Καραβάνα*

Το ζήτημα της ευτυχίας δεν αποτελεί μόνο ένα θεωρητικό και φιλοσοφικό θέμα. Είναι επίσης ένα εξόχως σημαντικό οικονομικό ζήτημα, αφού έχει αποδειχθεί ότι ο ευτυχισμένος άνθρωπος είναι πιο παραγωγικός, πιο αποτελεσματικός και αρρωσταίνει πιο σπάνια. Τα «οικονομικά της ευτυχίας» λοιπόν είναι ένας οικονομικός κλάδος που διδάσκεται πλέον στα κορυφαία οικονομικά πανεπιστήμια του κόσμου, με σημαντική έρευνα να έχει διεξαχθεί γύρω από το θέμα.

Πριν αρκετά χρόνια, η Παγκόσμια Τράπεζα επιχείρησε να κάνει μια διεθνή «χαρτογράφηση της ευτυχίας» διεξάγοντας σχετική έρευνα σε πολλές και πολύ διαφορετικές μεταξύ τους χώρες. Η μεθοδολογία ήταν απλή: έβρισκαν ανθρώπους στον δρόμο και τους ζητούσαν να απαντήσουν «πόσο ευτυχισμένοι αισθάνεστε σε μία κλίμακα από το 1 μέχρι το 10». Στη συνέχεια συγκέντρωσαν τα στοιχεία – τα οποία αφορούσαν σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπων παγκοσμίως – για να τα αναλύσουν. Πριν ξεκινήσει η ανάλυση κυκλοφορούσαν ποικίλες θεωρίες μεταξύ των ερευνητών. Κάποιοι ανέμεναν ότι περισσότερο ευτυχισμένοι θα ήταν οι άνθρωποι σε δημοκρατικές χώρες. Άλλοι πίστευαν πως σημαντικό ρόλο θα έπαιζε η ηλιοφάνεια και γενικά το κλίμα. Άλλοι πάλι θεωρούσαν πως μεγαλύτερη βαρύτητα θα είχε η οικονομική ευρωστία των ερωτώμενων. Έπεσαν όλοι έξω!

Τα αποτελέσματα οδηγούσαν σε συμπεράσματα που δεν έβγαζαν εύκολα νόημα. Ενώ υπήρχαν παραδείγματα όπως αυτά που αναφέρθηκαν (πλούσιες χώρες με ωραίο κλίμα και δημοκρατικό πολίτευμα) υπήρχαν εμβόλιμα στη λίστα και χώρες με απολυταρχικό καθεστώς και βάναυση εφαρμογή των νόμων, που κάποιες φορές ξεπερνούσαν ορισμένες από τις προηγούμενες στην κατάταξη. Χώρες με απαίσιο καιρό ξεπερνούσαν ηλιόλουστες, πλούσιες χώρες υπολείπονταν άλλων φτωχότερων. Τα αποτελέσματα της έρευνας δυσκόλευαν με την πρώτη ματιά. Ωστόσο, προχωρώντας βαθύτερα την στατιστική ανάλυση των αποτελεσμάτων και εστιάζοντας περισσότερο στα ποικίλα χαρακτηριστικά κάθε χώρας, αναδύθηκε η κύρια αιτία πίσω από την ανθρώπινη ευτυχία (κι όπως θα δείξω παρακάτω όχι μόνο της ανθρώπινης): η ισονομία!

Προσοχή στην λέξη! Ισονομία δεν σημαίνει απαραίτητα ούτε δικαιοσύνη, ούτε ευνομία. Μια χώρα μπορούσε κάλλιστα να έχει πολύ κακούς και πολύ βάναυσους νόμους κι όμως να έχει πιο ευτυχισμένους πολίτες από άλλες με καλύτερους νόμους ΕΦΟΣΟΝ ΟΜΩΣ οι σκληροί αυτοί νόμοι εφαρμόζονταν το ίδιο σε όλους χωρίς διάκριση! Αν για παράδειγμα ζούσες σε χούντα που σε βουρδουλιάζει στον δρόμο κάθε φορά που κακολογείς τον δικτάτορα, αλλά το ίδιο συμβαίνει και στον διπλανό σου όταν κάνει το ίδιο, σύμφωνα με την έρευνα ήσουν πιο ευτυχής συγκριτικά με κάποιον που ζει σε πλουσιότερη χώρα με καλύτερους νόμους, όπου όμως ο γείτονας έχει καλύτερο μισθό, παρότι και οι δύο εργάζεστε στην ίδια ακριβώς υπηρεσία έχοντας τα ίδια καθήκοντα και τα ίδια προσόντα. Με άλλα λόγια, αποδείχθηκε πως η ευτυχία προκύπτει όχι τόσο από απόλυτα όσο από συγκριτικά στοιχεία.

Στα μάτια ενός Βιολόγου, το εύρημα αυτό είναι απολύτως λογικό: ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ζώο, που εξελίχθηκε για να ζει σε ομάδες 100 – 500 ατόμων (όσες περίπου είναι οι επαφές των περισσότερων στο κινητό τους τηλέφωνο κι όσα περίπου ονόματα μπορεί το μυαλό μας να συσχετίσει με πρόσωπα). Στα κοινωνικά ζώα, όπως ο άνθρωπος, ο λύκος, το δελφίνι κλπ η κύρια έγνοια κάθε μέλους της αγέλης, αμέσως μετά την εξασφάλιση της επιβίωσης, είναι η σχετική του θέση στην ιεραρχία της ομάδας. Με άλλα λόγια, αν έχω εξασφαλίσει το τι θα φάω και το που θα κοιμηθώ, το επόμενο που με απασχολεί είναι η σχετική οικονομική μου θέση σε σχέση με τον περίγυρό μου, κι όχι τόσο πολύ η απόλυτη οικονομική μου κατάσταση! Αν έχω καλύτερο σπίτι και καλύτερο όχημα από τον γείτονα, έχω περισσότερες πιθανότητες να χαίρω κοινωνικού σεβασμού, να έχω ωραιότερη γυναίκα, να κάθομαι σε καλύτερη θέση στο θέατρο της πόλης. Κι αυτό ισχύει τόσο αν εγώ έχω Ferrari κι ο γείτονας Hyundai, όσο κι αν εγώ είμαι ο μοναδικός που έχει ποδήλατο κι όλοι οι άλλοι είναι πεζοί. Περιέχει εξελικτική αλήθεια το «κάλλιο πρώτος στο χωριό παρά δεύτερος στην πόλη!». Εξαίρεση, όπως είπαμε, μόνο η περίπτωση της ακραίας φτώχειας όπου απειλείται η ίδια η επιβίωση, οπότε η ενασχόληση με την κοινωνική ιεραρχία αποτελεί πολυτέλεια που έρχεται σε δεύτερη μοίρα.

Αν το δούμε ψύχραιμα, η χώρα μας συγκεντρώνει μια σειρά από στοιχεία που κανονικά θα έπρεπε να μας κάνουν ευτυχισμένους: έχουμε υπέροχο κλίμα, ζούμε σε τόπο σπάνιας ομορφιάς, ανήκουμε στα πλουσιότερα, δημοκρατικότερα και ασφαλέστερα κράτη του πλανήτη. Κι όμως είμαστε πολύ χαμηλά στον παγκόσμιο δείκτη ευτυχίας! Τώρα ξέρουμε γιατί! Όταν ο προϊστάμενός σου έχει λιγότερα πτυχία από εσένα, όταν συνάδερφοι στο γραφείο εισπράττουν περισσότερα ή κουράζονται λιγότερο εξαιτίας της συνδικαλιστικής τους δράσης, όταν ο ανταγωνιστής σου παραβιάζει τον νόμο αποκτώντας αθέμιτο πλεονέκτημα και κανείς δεν τον πειράζει, τότε διαταράσσεται η φυσική ιεραρχία των πραγμάτων, αίσθηση της οποίας όλοι έχουμε μέσα μας! Παλιότερα, μικροί στο σχολείο, όταν έπρεπε να διαλέξουμε αρχηγό, όλοι οι συμμαθητές γνώριζαν ποιος είναι ο δυνατότερος, ο πιο ικανός στο ποδόσφαιρο, ο πιο έξυπνος στα μαθήματα. Η ιεραρχία έμπαινε με φυσικό τρόπο και δεν ενοχλούσε κανέναν. Ίσα ίσα, χαιρόσουν να βλέπεις για αρχηγό, εκείνον που έβαζε τα περισσότερα γκολ ή ήτανε πρώτος στην τάξη!

Δυστυχώς στην ενήλικη ζωή στην Ελλάδα, αυτό αλλάζει. Κυρίως μάλιστα στο δημόσιο αλλά κάποιες φορές ακόμα και στον ιδιωτικό τομέα, κάθε φορά που το κράτος θεσπίζει στρεβλούς κανόνες που νοθεύουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Κι αυτό σε τρελαίνει! Δουλεύεις περισσότερο, είσαι πιο έξυπνος, έχεις καλύτερες σπουδές κι όμως προϊστάμενός σου γίνεται κάποιος χειρότερος από εσένα! Σχεδιάζεις μια πιο εμπνευσμένη μακέτα π.χ. για το μετρό της Θεσσαλονίκης από τον ανταγωνιστή σου κι όμως είναι εκείνος που παίρνει τη δουλειά…! Παραδείγματα όπως τα παραπάνω ενεργούν απολύτως παραλυτικά για μια οικονομία – πηγαίνουν κόντρα στο ίδιο μας το DNA – κι όμως είναι διάχυτα στη δική μας χώρα! Αυτός είναι κυρίως ο λόγος που δεν είμαστε ευτυχισμένοι, αυτός είναι ο λόγος που δεν πάμε μπροστά. Που δεν είμαστε όσο παραγωγικοί θα μπορούσαμε να είμαστε!

Πλέον υπάρχουν τρόποι για να αποκατασταθεί η φυσική ιεραρχία. Η ψηφιοποίηση επιτρέπει να μετρούνται και να αξιολογούνται τα πάντα. Το πόση δουλειά βγάζεις, το πόσο ποιοτικό είναι το έργο σου, το τι έχεις κάνει στον προηγούμενο εργασιακό βίο σου. Το μόνο που χρειάζεται είναι πολιτική τόλμη, ώστε να εφαρμοστεί ένα απρόσωπο και αυτοματοποιημένο σύστημα που θα μετρά, θα αξιολογεί και θα συνδέει όλα τα παραπάνω με τις οικονομικές σου απολαβές και την ιεραρχική σου εξέλιξη. Ένα σύστημα που θα απλοποιήσει τους κανόνες και δεν θα ρυθμίζει υπερβολικά την αγορά. «Όσο πιο διεφθαρμένο είναι ένα κράτος τόσο περισσότερους νόμους έχει», έγραφε ο Ρωμαίος ιστορικός Τάκιτος το 50μ.Χ. Αν αποκατασταθεί το αίσθημα ισονομίας και δικαιοσύνης στο κράτος μας, θα δείτε τους έλληνες να ανθίζουν, ακριβώς όπως κάνουν όταν μεταναστεύουν αλλού! Αν αντίθετα εξακολουθήσει να ισχύει ό,τι ισχύει σήμερα, θα συνεχίσουμε να βλέπουμε ανθρώπους δυστυχισμένους και θυμωμένους. Κι αν δεν με πιστεύετε, βρείτε κάποιον που έχει στο σπίτι του δύο γάτες ή δύο σκυλιά και ρωτήστε τον τί θα συμβεί αν στο ένα από τα δύο βάλει καλύτερο φαγητό χωρίς άλλον λόγο: ή θα ακολουθήσει καβγάς ή κάποιο από τα δύο θα πέσει σε κατάθλιψη! Το άδικο το αντιλαμβάνονται ακόμα και τα ζώα!

*Ο Γ. Καραβάνας είναι Μοριακός Βιολόγος