Πάσχα στα νησιά του Αιγαίου: Τα ξεχωριστά έθιμα σε Δωδεκάνησα και Κυκλάδες που κρατούν αιώνες

Με έθιμα που περνούν από γενιά σε γενιά και παραμένουν ζωντανά μέχρι σήμερα, τα νησιά των Δωδεκανήσων και των Κυκλάδων γιορτάζουν και φέτος το Πάσχα με τρόπο ξεχωριστό. Από τη Ρόδο και την Κάλυμνο έως τη Νάξο, τη Σύρο και τη Φολέγανδρο, η Μεγάλη Εβδομάδα και η Λαμπρή συνοδεύονται από τελετουργίες, τοπικές παραδόσεις και πασχαλινά φαγητά που διαφοροποιούνται από περιοχή σε περιοχή, συνθέτοντας ένα μοναδικό μωσαϊκό λαϊκού πολιτισμού στο Νότιο Αιγαίο.

Σε πολλά νησιά, το πασχαλινό τραπέζι δεν περιλαμβάνει τον παραδοσιακό οβελία της ηπειρωτικής Ελλάδας, αλλά αρνί ή κατσίκι στον φούρνο, γεμισμένο με ρύζι, μυρωδικά και ψιλοκομμένα εντόσθια. Στη Ρόδο το φαγητό αυτό είναι γνωστό ως «καππαμάς», ενώ σε άλλα νησιά συναντάται ως «Λαμπριώτης».

Ρόδος: Η περιφορά της Παναγιάς Σκιαδενής και τα ιδιαίτερα έθιμα στα χωριά

Από τα πιο εντυπωσιακά πασχαλινά δρώμενα στη Ρόδο είναι η πολυήμερη περιφορά της εικόνας της Παναγίας Σκιαδενής, ενός εθίμου που διατηρείται εδώ και αιώνες και συνδέει τη Ρόδο με τη Χάλκη και 12 χωριά της κεντρικής και νότιας πλευράς του νησιού.

Η πορεία της εικόνας ξεκινά από τη Σαρακοστή, όταν μεταφέρεται στη Χάλκη για τρεις εβδομάδες και επιστρέφει στη Ρόδο, περνώντας στη συνέχεια από χωριά όπως ο Μονόλιθος, η Σιάννα, η Κρητηνία, ο Έμπωνας, η Αρνίθα, η Απολακκιά, η Κατταβιά, το Βάτι, το Γεννάδι, η Λαχανιά και η Μεσαναγρός. Σε κάθε στάση η εικόνα μεταφέρεται από σπίτι σε σπίτι, σε μάντρες και σε κοιμητήρια, ενώ οι κάτοικοι συμμετέχουν με παρακλήσεις, προσφορές και γλέντια.

Ιδιαίτερο είναι το έθιμο στην Κατταβιά, όπου την Τρίτη μετά το Πάσχα η εικόνα μεταφέρεται στο νεκροταφείο και τοποθετείται σε κάθε μνήμα, με τους συγγενείς των νεκρών να μοιράζουν κουλούρια, γλυκά και τυριά στους παρευρισκόμενους. Στη συνέχεια ακολουθεί μεταφορά της εικόνας στη Μονή Σκιάδι, ακόμη και με ξυπόλητους νέους που τη σηκώνουν στον ώμο και τρέχουν μέσα από βουνά και λαγκάδια.

Στο Ασκληπιό της Ρόδου διατηρείται ένα ακόμη ιδιαίτερο πασχαλινό έθιμο: όσοι δεν προσέλθουν στην Ανάσταση, γίνονται αντικείμενο πειρακτικής «τιμωρίας» από τους νέους του χωριού, οι οποίοι τους περιφέρουν πάνω σε γαϊδουράκι. Στο ίδιο χωριό, ξεχωρίζουν και τα «ιδιόκτητα θρονιά» μέσα στην εκκλησία, τα οποία περνούν κληρονομικά από πατέρα σε γιο, κυρίως στον πρωτότοκο.

Κάλυμνος: Η πιο εκρηκτική Ανάσταση

Στην Κάλυμνο, η Ανάσταση είναι ταυτισμένη με τους αυτοσχέδιους δυναμίτες και τις ισχυρές εκρήξεις σε λόφους και υψώματα του νησιού. Για αρκετή ώρα το νησί δονούνται από τους κρότους, σε ένα έθιμο που έχει συνδεθεί με τη Λαμπρή εδώ και δεκαετίες.

Στο πασχαλινό τραπέζι κυριαρχεί το «μουούρι», δηλαδή γεμιστό κατσίκι ή αρνί, που ψήνεται σε πήλινα σκεύη στους παραδοσιακούς ξυλόφουρνους.

Πάτμος: Κατάνυξη και η τελετή του Νιπτήρα

Στην Πάτμο, το Πάσχα έχει έντονα θρησκευτικό και κατανυκτικό χαρακτήρα. Κορυφαία στιγμή αποτελεί η τελετή του Νιπτήρα τη Μεγάλη Πέμπτη, κατά την οποία αναπαρίσταται ο Μυστικός Δείπνος, με τον ηγούμενο της Μονής να πλένει τα πόδια 12 μοναχών, συμβολίζοντας την πράξη του Χριστού προς τους μαθητές του.

Η τελετή προσελκύει κάθε χρόνο πλήθος επισκεπτών από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Σύμη: Επιτάφιοι, πυροτεχνήματα και προσκύνημα στον Πανορμίτη

Στη Σύμη, η Μεγάλη Εβδομάδα έχει έντονο ρυθμό και χρώμα. Οι επτά Επιτάφιοι του νησιού περιφέρονται διαδοχικά, δίνοντας στους κατοίκους και τους επισκέπτες τη δυνατότητα να προσκυνήσουν σε όλες τις ενορίες.

Ξεχωριστό χαρακτήρα έχει και το προσκύνημα στον Πανορμίτη, όπου πολλοί πιστοί φτάνουν ακόμη και πεζή από το λιμάνι της Σύμης, διανύοντας αρκετά χιλιόμετρα. Στο νησί, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, δεν λείπουν τα εκρηκτικά και οι φωτοβολίδες, που φωτίζουν τους οικισμούς Γιαλό και Χωριό.

Αστυπάλαια: Γαλακτοκούλουρα, κιτρινοκούλουρα και Λαζαράκια

Στην Αστυπάλαια, τα γαλακτοκομικά προϊόντα έχουν την τιμητική τους. Τις άγιες ημέρες του Πάσχα παρασκευάζονται γαλακτοκούλουρα, κιτρινοκούλουρα με κατσικίσιο γάλα και τα χαρακτηριστικά Λαζαράκια, ψωμάκια σε ανθρώπινο σχήμα, που συναντώνται και σε άλλα νησιά των Δωδεκανήσων.

Παράλληλα, στο νησί όπως και σε άλλα μέρη του Νοτίου Αιγαίου, δεν λείπουν από το σαρακοστιανό τραπέζι τα γιαπράκια χωρίς κρέας.

Λέρος: Τα νεκροταφεία και τα «κλήματα»

Στη Λέρο, οι κάτοικοι επισκέπτονται από τα ξημερώματα της Μεγάλης Παρασκευής τα κοιμητήρια, καθαρίζοντας και στολίζοντας τους τάφους των συγγενών τους.

Ιδιαίτερο έθιμο είναι και τα «κλήματα», την παραμονή του Μεγάλου Κανόνα, όταν συγκεντρώνονται ξερά κλήματα από αμπέλια και καίγονται για να δημιουργηθούν κάρβουνα για τα θυμιατά.

Χάλκη: Οι «ξυπνητάδες» και το αρνί στον φούρνο της γειτονιάς

Στη Χάλκη, οι νέοι του νησιού αναλαμβάνουν τον ρόλο των «ξυπνητάδων», περνώντας από τα σπίτια στη διάρκεια της περιφοράς του Επιταφίου για να ξυπνήσουν όσους δεν έχουν ακόμη πάει στην εκκλησία.

Επίσης, ξεχωρίζει το έθιμο με το γεμιστό αρνί που ψήνεται σε φούρνους της γειτονιάς. Τα ταψιά τοποθετούνται σε ξυλόφουρνους, οι οποίοι σφραγίζονται με λάσπη για περίπου 24 ώρες, ώστε το φαγητό να ψηθεί αργά και ομοιόμορφα.

Κάρπαθος: Πένθος και γιορτή στον Όλυμπο

Στον Όλυμπο της Καρπάθου, οι κάτοικοι εγκαταλείπουν τις πολύχρωμες παραδοσιακές φορεσιές τους κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα και ντύνονται πένθιμα. Το κλίμα αλλάζει μετά την Ανάσταση, με τις γυναίκες να ετοιμάζουν το λαμπριάτικο οφτό και τις πασχαλινές πίτες με μυζήθρα και μπαχαρικά.

Τη Δευτέρα του Πάσχα, επισκέπτονται και το νεκροταφείο για να ασπρίσουν και να στολίσουν τους τάφους.

Κως: Τα παιδιά και τα πασχαλινά «κλειδιά»

Στην Κω, το βράδυ της Ανάστασης, τα παιδιά φτιάχνουν αυτοσχέδιους μηχανισμούς με παλιά μεγάλα κλειδιά και μπαρούτι, ώστε να ακούγονται εκκωφαντικοί θόρυβοι την ώρα του «Χριστός Ανέστη». Τη Μεγάλη Πέμπτη στολίζονται οι Επιτάφιοι, ενώ οι νοικοκυρές ετοιμάζουν λαμπρόπιτες και γεμιστό αρνί.

Κάσος: Χιλιάδες κασιώτικα ντολμαδάκια

Στην Κάσο, από τα πιο χαρακτηριστικά πασχαλινά εδέσματα είναι τα κασιώτικα ντολμαδάκια, που ετοιμάζονται σε μεγάλες ποσότητες από τις γυναίκες του νησιού. Ξεχωρίζει επίσης το πανηγύρι του Αϊ Γιώργη στις Χαδιές, την Τρίτη μετά το Πάσχα.

Νίσυρος: Τα «θρονιά» και ο «πόλεμος» του Μεγάλου Σαββάτου

Στη Νίσυρο, το Μεγάλο Σάββατο οι πιστοί συμμετέχουν στα «θρονιά», χτυπώντας δυνατά τα στασίδια των ναών την ώρα που ψάλλεται το «Ανάστα ο Θεός», ενώ ο ιερέας ραίνει με ροδοπέταλα το εκκλησίασμα.

Το μεσημέρι στο Μανδράκι ακολουθεί ο λεγόμενος «πόλεμος», με βεγγαλικά και εκρηκτικά, που προετοιμάζει το νησί για την Ανάσταση. Την Κυριακή του Πάσχα, η εικόνα της Αναστάσεως λιτανεύεται στους δρόμους και καταλήγει στους ναούς, όπου τελείται ο εσπερινός της Αγάπης.

Σύρος: Ορθόδοξοι και Καθολικοί μαζί στο Πάσχα

Στη Σύρο, η συνύπαρξη Ορθοδόξων και Καθολικών δίνει στο Πάσχα έναν μοναδικό χαρακτήρα. Τη Μεγάλη Παρασκευή οι Επιτάφιοι και των δύο δογμάτων συναντώνται στην πλατεία Μιαούλη, ενώ το Μεγάλο Σάββατο οι εκκλησιαζόμενοι χτυπούν τα στασίδια στην πρώτη Ανάσταση.

Την Κυριακή του Πάσχα, στο νησί τηρείται και το πιο γνώριμο πανελλαδικό έθιμο, με αρνί στη σούβλα και τσούγκρισμα αυγών.

Νάξος: Η «Κούνια», τα Λαζαράκια και τα φωτισμένα καλάμια

Στη Νάξο, η Μεγάλη Εβδομάδα παραμένει βαθιά κατανυκτική, κυρίως στα ορεινά και παραδοσιακά χωριά. Εδώ διατηρείται το πασχαλινό έθιμο της «Κούνιας», που γίνεται τη Δευτέρα του Πάσχα, όταν οι νέοι στήνουν αυτοσχέδιες κούνιες στα σοκάκια και τραγουδούν αυτοσχέδιους στίχους.

Στη Μεγάλη Παρασκευή, στο χωριό Μονή, στην Παναγία Δροσιανή, μοιράζονται ευλογημένα ψωμάκια με ξηρούς καρπούς και ρακή, συνεχίζοντας μια παράδοση που ανάγεται πολύ πίσω στον χρόνο.

Στις Εγγαρές, την ίδια μέρα, η περιφορά του Επιταφίου συνοδεύεται από αναμμένα καλάμια, δημιουργώντας μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα.

Φολέγανδρος: Ασβέστωμα και περιφορά της εικόνας της Παναγίας

Στη Φολέγανδρο, οι ημέρες πριν από το Πάσχα σηματοδοτούνται από το μαζικό ασβέστωμα δρόμων, πλατειών και σοκακιών από μικρούς και μεγάλους.

Από την Κυριακή του Πάσχα έως και την Τρίτη, η εικόνα της Παναγίας περιφέρεται σε Χώρα, Άνω Μεριά, Πετούση, Λιβάδι και Καραβοστάση, ευλογώντας σπίτια και καΐκια. Οι κάτοικοι κερνούν ντόπιες λιχουδιές και ποτά, ενώ η εικόνα συχνά μεταφέρεται και με καΐκια σε κοντινούς όρμους.

Δονούσα: Ξυλόφουρνοι, «πασκιάτικο» και κάψιμο του Ιούδα

Στη Δονούσα, το Μεγάλο Σάββατο είναι αφιερωμένο στα γλυκοκούλουρα, το πασχαλινό ψωμί και το γεμιστό κατσίκι, που ψήνεται σε μεγάλα πήλινα ταψιά, τα λεγόμενα «λακανίδια», στους ξυλόφουρνους του νησιού.

Ιδιαίτερο έθιμο είναι και το «πασκιάτικο», για τις οικογένειες που έχουν πένθος μέσα στη χρονιά. Κατά την Ανάσταση, προσφέρονται ψωμί, άσπρα αυγά, τυριά και άλλα τοπικά προϊόντα «για τη ψυχή» του νεκρού, αφού προηγηθεί η ευλογία από τον ιερέα.

Την Κυριακή του Πάσχα ακολουθεί η δεύτερη Ανάσταση και το κάψιμο του Ιούδα, με πυροτεχνήματα και γλέντι στα παραλιακά μαγαζιά.

Κουφονήσια: Στολισμός Επιταφίου και μοιρολόι της Παναγίας

Στα Κουφονήσια, η Μεγάλη Εβδομάδα ξεχωρίζει για τον κατανυκτικό στολισμό του Επιταφίου και το μοιρολόι της Παναγίας τη Μεγάλη Πέμπτη. Η περιφορά του Επιταφίου γίνεται με τη συμμετοχή όλων των κατοίκων, που κρατούν αναμμένα κεριά και φαναράκια.

Πάσχα στο Αιγαίο με παράδοση, γεύσεις και βαθιά κατάνυξη

Από τα γεμιστά αρνιά και τα κασιώτικα ντολμαδάκια μέχρι τις λιτανείες, τους Επιταφίους, τα «θρονιά», τις κούνιες και τις πορείες εικόνων από χωριό σε χωριό, το Πάσχα στα νησιά του Αιγαίου διατηρεί έναν αυθεντικό χαρακτήρα που σπάνια αλλοιώνεται.

Τα ήθη και τα έθιμα των Δωδεκανήσων και των Κυκλάδων δεν αποτελούν μόνο στοιχείο τοπικής ταυτότητας, αλλά και ζωντανό κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς του ελληνικού Πάσχα.

ertnews.gr