Για ποιο λόγο τόσοι πολλοί και σπουδαίοι Έλληνες καλλιτέχνες ασχολήθηκαν με τα Εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας;

Η Μεγάλη Εβδομάδα, που ξεκινά σήμερα και πραγματεύεται την κορύφωση του Θείου Πάθους εν αναμονή της Ανάστασης, έχει ένα έντονο μουσικολογικό ενδιαφέρον με τα Εγκώμια του Επιτάφιου Θρήνου να πρωταγωνιστούν. Καθόλη την εβδομάδα όμως ψάλλονται ύμνοι και τροπάρια, ιδιαίτερης μουσικολογικής αξίας, στις εσπερινές ακολουθίες του Νυμφίου, του Νιπτήρος, των Παθών, τα οποία είναι πολύ γνωστά και αγαπητά τραγούδια της βυζαντινής υμνολογίας και εν γένει της χριστιανοσύνης.

Τα Εγκώμια περιλαμβάνουν 185 σύντομα τροπάρια που παρεμβάλλονται μετά τον 118ο ψαλμό, (ψαλμό του Αμώμου)…«Η ζωή εν τάφω», «Άξιον εστί», «Αι γενεαί πάσαι» και «Ω γλυκύ μου έαρ», το πιο αγαπητό, μελωδικό και κατανυκτικό ίσως τροπάριο της χριστιανοσύνης· είναι το  μοιρολόι της Παναγίας στο οποίο εκφράζει τον πόνο της για τον επίγειο θάνατο του αγαπημένου της γιου…

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Πέραν από στους πιστούς όμως, αυτό που είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι με τα τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας και περισσότερο με τα Εγκώμια το Επιτάφιου θρήνου ασχολήθηκε μια μεγάλη μερίδα σπουδαίων Ελλήνων καλλιτεχνών, τραγουδιστών, συνθετών, ηθοποιών. Από τον Νίκο Ξυλούρη, τη Δήμητρα Γαλάνη και τη Μαρία Φαραντούρη, μέχρι την Ειρήνη Παππά, την Μαρίζα Κωχ, τη Νένα Βενετσίανου· από την Ελένη Βιτάλη μέχρι την Γλυκερία, και από τον Γιώργο Νταλάρα μέχρι Βασίλη Παπακωνσταντίνου, τον Πέτρο Γαϊτάνο – που η φωνή του είναι στενά συνδεδεμένη με τις μέρες αυτές, τουλάχιστον για τις ανάγκες τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών εκπομπών · από τον Μάνο Χατζηδάκι και τον Σαββόπουλου, μέχρι τον Σπανουδάκη και τον Βαγγέλη Παπαθενασίου… Η λίστα είναι πραγματικά μεγάλη!

Το θέμα έχει απασχολήσει πολλάκις τον Τύπο στο παρελθόν με διάφορους τρόπους, ακόμη και με διάσταση γκάλοπ, όπως αυτό που έκανε η Lifo πριν από δύο χρόνια, τον Απρίλιο του 2020 με θέμα: Ποιος έψαλε καλύτερα το «Ω γλυκύ μου έαρ»;

Η πρώτη εμπλοκή μεγάλων τραγουδιστών με τα τροπάρια και τα εγκώμια της Μεγάλης Εβδομάδας καταγράφεται το 1977 με τους Νίκο Ξυλούρη και Μανώλη Μητσιά να ερμηνεύουν το “Η ζωή εν τάφω” σε τηλεοπτική εκπομπή στην ΕΡΤ.

Στην ίδια εκπομπή η Δήμητρα Γαλάνη τραγούδησε πρώτα το «Ω γλυκύ μου έαρ» και μια δεκαετία περίπου αργότερα το «Τον Νυμφώνα Σου Βλέπω» στο δίσκο του Διονύση Σαββόπουλου “Ζήτω το ελληνικό τραγούδι”, από την ομότιτλη – ιστορική πια – τηλεοπτική εκπομπή του 1986.

Υπό μία διαφορετική οπτική ένα ερώτημα -όχι ενός γκάλοπ βέβαια- που θα μπορούσε να τεθεί είναι το: Τι είναι αυτό που έκανε καλλιτέχνες την εποχή της μεταπολίτευσης και έκτοτε να στραφούν σε εκκλησιαστικούς ύμνους, σε μια περίοδο που η πλειοψηφία αυτών ανήκε σε ένα πολιτικό χώρο που δεν φημιζόταν για τη σχέση του με τη θρησκεία και την εκκλησία;

Αν σκεφτούμε ότι κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και στην μεταπολίτευση διεγέρθηκε στους Έλληνες και δη στον καλλιτεχνικό κόσμο μια ανάγκη επανατοποθέτησης σε σχέση με την ελληνικότητα και την πολιτιστική μας κουλτούρα, ενδεχομένως το ερώτημα να έχει εύκολη απάντηση.

Μην ξεχνάμε ότι τότε περίπου ξεκινά η συζήτηση περί της καταγωγής των Ελλήνων, την σύνδεσή μας με τους αρχαίους Έλληνες και μπαίνει στο τραπέζι των αναλύσεων το Βυζάντιο. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ελένης Γλύκατζη – Αρβελέρ η οποία υποστήριζε με πάθος ότι οι σημερινοί Έλληνες έχουμε μεγαλύτερη συγγένεια με το Βυζάντιο απ’ ότι με την αρχαία Ελλάδα.

Ο καλλιτεχνικός κόσμος κάνει στροφή στην ελληνική παράδοση, από την οποία εμπνέεται, το δημοτικό τραγούδι και προχωρά σε μια παραδοχή της αξίας της βυζαντινής μουσικής και υμνογραφίας που αποτελεί ένα από τα υψηλότερα πολιτιστικά επιτεύγματα της βυζαντινής αυτοκρατορίας: ποίηση που απηχεί ένα συγκεκριμένο ιστορικό-κοινωνικό πλαίσιο  – όλοι οι καλλιτέχνες έτσι και οι υμνογράφοι είχαν σχέση με την εποχή τους- με σχεδόν πάντοτε μουσική επένδυση και αναπτύσσεται στο ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Ας παρακολουθήσουμε την εμπλοκή των Ελλήνων καλλιτεχνών όπως αυτή αναπτύσσεται με χρονολογική σειρά μετά από την εκπομπή στην ΕΡΤ το 1977…

Την επόμενη χρονιά, το 1978, η Μαρίζα Κωχ  απέδωσε “Το τροπάριο της Κασσιανής” σε ελεύθερη διασκευή ύστερα από παραγγελία του Μάνου Χατζιδάκι για ένα ρεσιτάλ του, το οποίο συμπεριλαμβάνεται στο cd της μαζί με τα “Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής”, όπως τα απέδωσε με το βιολί του ο Νίκος Οικονομίδης.

Η Ελένη Βιτάλη, για πρώτη φορά το 1982, μαζί με τον Γιάννη Κούτρα συμμετέχει στο δίσκο του Σταμάτη Σπανουδάκη “Κύριε των δυνάμεων” και εν συνεχεία ερμηνεύει μόνη της τις “7 Παρακλήσεις” του Σπανουδάκη και πάλι το 1885, που αφορούσαν σε μελοποιημένα κείμενα από την υμνογραφία της Μεγάλης Εβδομάδας.

Η Φλέρη Νταντωνάκη τραγούδησε και αυτή το «Ω Γλυκύ μου Έαρ» στην ομώνυμη ταινία-ντοκιμαντέρ του Βασίλη Κεσίσογλου το 1984.

H κορυφαία ηθοποιός, Ειρήνη Παππά, ερμήνευσε μοναδικά το “Ω Γλυκύ μου Έαρ” το στο δίσκο “Rapsodies” (Ραψωδίες) σε μουσική του Βαγγέλη Παπαθανασίου (Vangelis) που περιλαμβάνει μερικούς από τους κορυφαίους χριστιανικούς ύμνους οι οποίοι ψάλλονται κυρίως την Μεγάλη Εβδομάδα. Ο δίσκος ηχογραφήθηκε το 1986 στα Nemo Studios στο Λονδίνο με ηχολήπτη τον John Martin ( Jon Anderson) και το artwork είναι του Νίκου Κωστόπουλου. Στο συγκεκριμένο δίσκο η Ειρήνη Παππά απαγγέλει το «Άσμα Ασμάτων» σε ποιητική απόδοση Λευτέρη Παπαδόπουλου και ερμηνεύει τα: « Τη Υπερμάχω Στρατηγώ », «Ω! Γλυκύ Μου Έαρ», «Τον Νυμφώνα Σου Βλέπω», «Την Ωραιότητα Της Παρθενίας Σου» και «Χριστός Ανέστη».

Το 1988, ο Γιώργος Νταλάρας στο δίσκο “Το ελληνικό πρόσωπο του Γιώργου Νταλάρα”, από τις εμφανίσεις του – κατόπιν πρόσκλησης του Μάνου Χατζιδάκι – το 1988 στο Μουσικό Κέντρο Αθηνών “Σείριος”, έψαλλε τους ύμνους “Το νυμφώνα σου βλέπω” και “Εξέδυσάν με τα ιμάτιά μου”. Το 1992, τραγούδησε επίσης τους ύμνους «Εκ νυκτός ορθρίζει το πνεύμα μου», «Εξέδυσαν με τα ιμάτιά μου», «Η ζωή εν τάφω» και «Ω γλυκύ μου έαρ», καθώς επίσης τρεις ύμνους του Δαυίδ μελοποιημένους από τον Δημήτρη Λάγιο, σε ενορχήστρωση Μιχάλη Χριστοδουλίδη στην τηλεοπτική σειρά «Ύμνοι παράλληλοι», που προβλήθηκε τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας στο Mega και τα γυρίσματα της οποίας έγιναν στη Ζάκυνθο. Αυτοί οι ύμνοι δισκογραφήθηκαν τότε και στο Lp «Ίνα Τι». Στη σειρά αυτή ο Νταλάρας τραγούδησε επίσης κομμάτια από «Τα Κατά Μάρκον» του Σταύρου Ξαρχάκου και του Νίκου Γκάτσου, που είχαν κυκλοφορήσει λίγους μήνες πριν. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Νταλάρας ήταν επίσης ο βασικός ερμηνευτής στο έργο του Σταύρου Κουγιουμτζή “Ύμνοι Αγγέλων σε ρυθμούς ανθρώπων”· η Αιμιλία Κουγιουμτζή και η χορωδία “Fons Musicalis” συμμετέχουν στο άλμπουμ, που ηχογραφήθηκε το 1997 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Ακολουθεί η Ελένη Δήμου, η οποία αποδίδει τα “Πάθη” του Δημήτρη Παπαποστόλου το 1990.

Η Σαβίνα Γιαννάτου τραγούδησε το “Εκοπίασα” μαζί με τη χορωδία Διάσταση μελοποιημένο από τον Δημήτρη Λάγιο, σε ενορχήστρωση Μιχάλη Χριστοδουλίδη στην τηλεοπτική σειρά «Ύμνοι παράλληλοι», που προβλήθηκε τις ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας του 1992 στο Mega και τα γυρίσματα της οποίας έγιναν στη Ζάκυνθο. Κάποια χρόνια αργότερα, η Γιαννάτου τραγούδησε και αυτή το “Ω γλυκύ μου έαρ” στις “Παναγιές του κόσμου” που αφορούσαν σε παραδοσιακά τραγούδια και ύμνους με τους Primavera en Salonico το 1999 και έδωσαν μια ξεχωριστή παράσταση στις 6 Απριλίου 2015 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Ο Μανώλης Μητσιάς, συμμετείχε το 1992 επίσης, στο έργο του Σταμάτη Σπανουδάκη “Ημέρα Τρίτη” και το 2005 συμπεριέλαβε τον εσπερινό ύμνο “Φως ιλαρόν” στο διπλό cd του “Κιβωτός”, από μια παράσταση μ’ αυτό τον τίτλο, που παρουσίασε στο Ηρώδειο τον Αύγουστο του 2005.

Την ίδια χρονιά, ο Λουκιανός Κηλαηδόνης τραγούδησε και αυτός το «Αι γενέαι πάσαι» στον δίσκο “Αχ Πατρίδα μου Γλυκιά”.

Ο Πέτρος Γαϊτάνος, που για την πλειοψηφία του κόσμου αποτελεί την πιο χαρακτηριστική φωνή κατά την περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδας, κάνει την εμφάνισή του το 1995 με τον δίσκο του -“Ώρα ενάτη” και το 1997 κυκλοφορεί ένα ακόμη προσωπικό δίσκο “Τα Θεία Πάθη” από ζωντανή ηχογράφηση συναυλίας το Πάσχα του ’96 στη Μητρόπολη Αθηνών. Συμμετείχε ακόμα το 2006 στο άλμπουμ “Αίμα και ύδωρ”, μαζί με τη Φιλαρέτη Κομνηνού και το Γρηγόρη Βαλτινό, που διαβάζουν κείμενα από τα ευαγγέλια. Στη συνέχεια, ο Γαϊτάνος το 2008 κυκλοφόρησε την  συλλεκτική κασετίνα “Ωδές αρχαγγέλων”, που αποτελείται από ένα διπλό cd και από ένα dvd με μια επιλογή ύμνων που έχει τα προηγούμενα χρόνια κυκλοφορήσει.

Το 1998, ο Σταμάτης Σπανουδάκης, Βασίλης Σαλέας, Λευτέρης Ζέρβας, Σαράντης Σαλέας κάνουν μια διασκευή του «Ω! Γλυκύ Μου Έαρ». Η διασκευή και ενορχήστρωση ανήκει στον Σπανουδάκη, στο κλαρίνο παίζει ο Βασίλης Σαλέας, βιολί και βιόλα ο Λευτέρης Ζέρβας. Παράλληλα, διασκευάζεται το «Η ζωή εν τάφω» και το «Χριστός Ανέστη» σε solo synthesizer με τον Σαράντη Σαλέα και τον Σπανουδάκη στα πλήκτρα, στις ακουστικές κιθάρες και τα κρουστά.

Άλλη μια τραγουδίστρια που επένδυσε στο συγκεκριμένο είδος είναι η Γλυκερία, η οποία κυκλοφόρησε το 1999 το cd της “Ω γλυκύ μου έαρ”, με ύμνους της Μεγάλης Παρασκευής. Μαζί με την Γλυκερία ψάλλουν Βασίλης Φωτόπουλος, Κώστας Σέγκης, Νίκος Χατζόπουλος. Η Γλυκερία ψάλλει ξανά το «Ω γλυκύ μου έαρ» τον Απρίλιο του 2005 στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης στην παράσταση «Από το Πάθος στην Ανάσταση» στην οποία συμμετείχε το Συγκρότημα Παραδοσιακής Μουσικής και η Συμφωνική Ορχήστρα Δήμου.

Κάπου μέσα στη δεκαετία του ΄90 – δεν καταφέραμε να εντοπίσουμε την ακριβή χρονολογία, η Χάρις Αλεξίου ψάλλει το «Ω γλυκύ μου έαρ» έξω από το Ναό της Αναστάσεως σε εκπομπή της ΕΤ1.

Ο Μανώλης Λιδάκης με τη Νένα Βενετσάνου και τη Χορωδία Νέων του Δήμου Κηφισιάς τον Φεβρουάριο του 2001 ηχογράφησαν στο  Μέγαρο Μουσικής Αθηνών τον “Ακάθιστο Ύμνο”, όπως τον μελοποίησε ο συνθέτης Χρήστος Λεοντής και συμπεριλήφθηκε στο δίσκο “Μήτηρ Θεού” του οποίου την καλλιτεχνική επιμέλεια είχε η Άννα Συνοδινού. Ο δίσκος περιλαμβάνει  ψαλμούς αφιερωμένους στην Παναγία, από τον Χορό Κουτλουμουσιανών μοναχών, ενώ η Άννα Συνοδινού, η Άννα Σικελιανού, η Ρενή Πιττακή, ο Άρης Λεμπεσόπουλος και ο Ζήσιμος Λορεντζάτος διαβάζουν κείμενα και ποιήματα στο ίδιο «μήκος κύματος».

Μια έκπληξη αποτελεί ο Βασίλης Παπακωνσταντίνου, ο οποίος μαζί με την Ελένη Βιτάλη απέδωσε τα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής εντός ναού το 2007.

Την ίδια χρονιά, η Μαρία Φαραντούρη και η Λυδία Κονιόρδου, συναντήθηκαν στη σκηνή του «Παλλάς» υλοποιώντας τους «Μύθους γυναικών» μια παράσταση με έργα μεγάλων συνθετών και αποσπάσματα κείμενων που έχουν επίκεντρο τη Γυναίκα. Μια διαδρομή από την αρχαία τραγωδία μέχρι σήμερα: η Σαπφώ, η Αντιγόνη, η Ηλέκτρα, η Ανδρομάχη, η Καλυψώ, η Περσεφόνη, η Παναγία, η Ρόζα Λούξεμπουργκ, η Lilly Marlene, η Μάνα Κουράγιο, η Μελισσάνθη, η Μαριάνθη των Ανέμων, η Ελένη, οι κοπέλες του Μαουτχάουζεν, η Φαίδρα. Στο αφιέρωμα στην Παναγία ερμήνευσαν το «Ω γλυκύ μου έαρ».

Το 2008, θα μπορούσε να θεωρηθεί μια δραστήρια χρονιά. Εκτός από τους Παπακωνσταντίνου, Φαραντούρη και Κονιόρδου, ένας άλλος καλλιτέχνης, του λαϊκού όμως ρεπερτορίου, ο Σταμάτης Γονίδης κάνει τη δική του απόπειρα να αποδώσει τους ύμνους των Παθών και της Αναστάσεως στο cd “Προσδοκώ Ανάστασιν…” Φαίνεται πως τα εγκώμια έχουν γίνει πλέον μόδα…

Η διαδρομή εντυπωσιακή, οι καλλιτέχνες που ενεπλάκησαν ακόμη περισσότερο. Κάποιοι προσέφεραν αξιομνημόνευτες ερμηνείες μέχρι και σήμερα.

Υπήρξε όλη αυτή η εποχή, που κράτησε 30 χρόνια περίπου, μια «μόδα» στο ελληνικό τραγούδι, μια ανάγκη καλλιτεχνικής έκφρασης σε τραγούδια/ύμνους σύμβολα της ελληνικότητας και της χριστιανοσύνης, τραγούδια με το οποία ήθελαν οι ίδιοι προσωπικά να αναμετρηθούν; Η ερμηνεία που δόθηκε στην αρχή του παρόντος παρέμεινε αναλλοίωτη όλα αυτά τα χρόνια -κατά την προσωπική μου γνώμη, προφανώς και όχι-; Ήταν ένα statement ή μια προσωπική ανάγκη ή ζήτημα προσωπικής πίστης;

Κανείς δεν ξέρει…

*Ιστορικά τα τροπάρια της Μεγάλης Εβδομάδας και τα Εγκώμια των Παθών θεωρούνται κυρίως λαϊκής έμπνευσης δημιουργήματα που φέρονται σε κώδικες με διάφορες παραλλαγές. Δεν ξέρουμε πότε ακριβώς γράφτηκαν τα ποιήματα του Επιτάφιου θρήνου ούτε ποιος τα έγραψε και το ζήτημά αυτό απασχόλησε -τον περασμένο κυρίως αιώνα- πολλούς ερευνητές, όπως οι Ευστρατιάδης, Παντελάκης,Millet, Pallas, Ξύδης, Belting και Δετοράκης. Η απουσία τους όμως από παλιότερα λειτουργικά βιβλία, μας κάνει να συμπεραίνουμε ότι είναι γέννημα των τελευταίων χρόνων του Βυζαντίου. Οι πολλές μετρικές ανωμαλίες δε, οδηγούν τους μελετητές στο συμπέρασμα για την ύπαρξη πολλών ποιητών οι οποίοι συνεχίζουν μ’ αυτά τις παραδόσεις των παλιών μεγάλων υμνωδών. Η πλειονότητα των μελετητών τοποθετεί τη συγγραφή τους στα πρώτα χρόνια της δυναστείας των Παλαιολόγων (1258-1453). Η ονομασία τους ως «εγκώμια» έχει απασχολήσει επίσης τους μελετητές της βυζαντινής υμνογραφίας. Απαντάται στο έντυπο Τριώδιο και δεν δικαιολογείται από τη χειρόγραφη παράδοση. Μια ερμηνεία είναι ότι λέγονται έτσι γιατί απευθύνονται στους ανθρώπους και όχι στο Θεό, στον οποίο αναπέμπονται ύμνοι.