Μέση Ανατολή: Τα νέα ρίσκα για την Ελλάδα από ένα γεωπολιτικό σοκ

Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή απειλεί τις αγορές ενέργειας και ταυτόχρονα απειλεί την οικονομική ισορροπία χωρών που εξαρτώνται από τις διεθνείς τιμές καυσίμων και από την κατανάλωση των νοικοκυριών. Για την Ελλάδα, η πρώτη και πιο άμεση επίπτωση ενός παρατεταμένου γεωπολιτικού σοκ είναι η περεταίρω αύξηση του πληθωρισμού, εξαιτίας των διεθνών πιέσεων στις τιμές. Είναι ακόμα νωπό το παράδειγμα του 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, την εκτίναξη των τιμών ενέργειας η οποία οδήγησε τον πληθωρισμό στο 9,4%, από μόλις 0,5% το 2021. Η Ελλάδα σήμερα εξακολουθεί να λειτουργεί με υψηλό επίπεδο τιμών που διαμορφώθηκε την περίοδο 2022-2025, γεγονός που σημαίνει ότι ένα νέο ενεργειακό σοκ μπορεί να μεταφερθεί πολύ πιο γρήγορα στο κόστος ζωής.

Τα πρώτα σημάδια πίεσης στην κατανάλωση έχουν ήδη εμφανιστεί. Στα τέλη του 2023 το υπουργείο Ανάπτυξης κατέγραψε για πρώτη φορά μείωση αγορών σε βασικά τρόφιμα, ένδειξη ότι τα νοικοκυριά άρχισαν να περιορίζουν τις δαπάνες τους μετά από δύο χρόνια υψηλού πληθωρισμού. Αν οι τιμές καυσίμων και ηλεκτρικής ενέργειας αυξηθούν ξανά, η επίδραση θα είναι άμεση. Οι ανατιμήσεις σε βενζίνη, πετρέλαιο θέρμανσης, φυσικό αέριο και ηλεκτρικό ρεύμα μεταφέρονται γρήγορα στο σύνολο της οικονομίας, από τις μεταφορές μέχρι τα τρόφιμα. Για μια οικονομία όπου η ιδιωτική κατανάλωση παράγει περίπου 73% του ΑΕΠ, η απώλεια αγοραστικής δύναμης μπορεί να μετατραπεί σε βασικό παράγοντα επιβράδυνσης.

Η δεύτερη μεγάλη επίπτωση αφορά τις επενδύσεις, ιδιαίτερα σε μια χρονιά όπως το 2026 που θεωρείται κρίσιμη για την ολοκλήρωση των έργων του Ταμείου Ανάκαμψης. Η ενεργειακή κρίση του 2022 αύξησε σημαντικά το κόστος κατασκευής έργων, επηρεάζοντας ακόμη και δημόσιες επενδύσεις που χρηματοδοτούνταν από ευρωπαϊκά κονδύλια. Ένα νέο κύμα αυξήσεων σε ενέργεια και πρώτες ύλες θα μπορούσε να δυσκολέψει την ολοκλήρωση μεγάλων έργων υποδομών και να πιέσει τις ιδιωτικές επενδύσεις, οι οποίες για το 2026 εκτιμάται ότι θα κινηθούν κοντά στα 18 δισ. ευρώ. Σε περιόδους αβεβαιότητας οι επιχειρήσεις τείνουν να αναβάλλουν επενδυτικές αποφάσεις, μεταφέροντας την επίδραση της κρίσης από την ενέργεια στην ίδια τη δυναμική της ανάπτυξης.

Ο εισαγόμενος πληθωρισμός και το κόστος ζωής

Η ενέργεια αποτελεί το πιο άμεσο κανάλι μετάδοσης μιας γεωπολιτικής κρίσης στην οικονομία. Η Ελλάδα εξακολουθεί να καλύπτει μεγάλο μέρος των ενεργειακών της αναγκών μέσω εισαγωγών, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στις διεθνείς διακυμάνσεις των τιμών.Σε μια οικονομία όπου η ακρίβεια παραμένει ήδη υψηλή, μια νέα άνοδος των τιμών μπορεί να αναζωπυρώσει τον πληθωρισμό και να πιέσει ακόμη περισσότερο τα πραγματικά εισοδήματα.

Η εμπειρία της τελευταίας τριετίας δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να δημιουργηθεί ένα νέο σπιράλ ανατιμήσεων. Η αύξηση των τιμών ενέργειας οδηγεί σε αυξημένο κόστος παραγωγής, το οποίο μεταφέρεται σταδιακά σε προϊόντα και υπηρεσίες. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο κύμα πληθωρισμού που επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία.

Η ελληνική οικονομία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κατανάλωση των νοικοκυριών. Σύμφωνα με τις μακροοικονομικές προβλέψεις, η ιδιωτική κατανάλωση αναμένεται να αυξηθεί το 2026 κατά περίπου 1,9%, μετά από αύξηση 1,5% το 2025. Ωστόσο, αυτή η δυναμική μπορεί να επηρεαστεί σημαντικά αν οι τιμές ενέργειας αυξηθούν. Η αύξηση των δαπανών για καύσιμα και ηλεκτρικό ρεύμα μειώνει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, περιορίζοντας τις αγορές σε άλλους τομείς της οικονομίας.

Η μείωση της κατανάλωσης δεν επηρεάζει μόνο το λιανεμπόριο, αλλά ολόκληρη την οικονομική δραστηριότητα, από τις υπηρεσίες μέχρι την παραγωγή. Όταν η κατανάλωση επιβραδύνεται, η επίδραση μεταφέρεται γρήγορα σε πολλούς κλάδους της οικονομίας.

Επενδύσεις και κόστος έργων

Η δεύτερη μεγάλη πρόκληση αφορά τις επενδύσεις. Η περίοδος 2025-2026 θεωρείται καθοριστική για την ολοκλήρωση μεγάλων έργων υποδομών που χρηματοδοτούνται από το Ταμείο Ανάκαμψης και το ΕΣΠΑ. Η ενεργειακή κρίση του 2022 έδειξε ότι οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας και πρώτων υλών μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά το κόστος κατασκευής έργων. Οι αυξήσεις αυτές δημιούργησαν πιέσεις σε δημόσια έργα, οδηγώντας σε καθυστερήσεις και αναθεωρήσεις προϋπολογισμών.

Αν ένα παρόμοιο φαινόμενο επαναληφθεί, μπορεί να επηρεάσει τόσο τα δημόσια έργα όσο και τις ιδιωτικές επενδύσεις. Οι επιχειρήσεις σε περιόδους αβεβαιότητας τείνουν να περιορίζουν ή να αναβάλλουν επενδυτικά σχέδια, γεγονός που επηρεάζει τη δυναμική της οικονομικής ανάπτυξης.

Εξαγωγές και ευρωπαϊκή οικονομία

Η τρίτη σημαντική επίπτωση αφορά τις εξαγωγές. Οι ελληνικές εξαγωγές αγαθών προβλέπεται να αυξηθούν το 2026 κατά περίπου 5,4%. Ωστόσο, η εξέλιξη αυτή εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πορεία της ευρωπαϊκής οικονομίας. Περίπου 65% των ελληνικών εξαγωγών κατευθύνεται στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αν η ευρωπαϊκή οικονομία επηρεαστεί από μια ενεργειακή κρίση και επιβραδυνθεί, η ζήτηση για ελληνικά προϊόντα μπορεί να μειωθεί.

Η Ευρώπη πέρασε ήδη μια περίοδο χαμηλής ανάπτυξης τα τελευταία χρόνια. Μια νέα ενεργειακή αναταραχή θα μπορούσε να καθυστερήσει την οικονομική ανάκαμψη που αναμενόταν για το 2026.

Ο μεγαλύτερος φόβος για την ελληνική οικονομία αφορά τον τουρισμό. Ο κλάδος αποτελεί τη μεγαλύτερη εξαγωγική δραστηριότητα της χώρας και βασικό πυλώνα ανάπτυξης. Το 2025 τα έσοδα από τον τουρισμό ξεπέρασαν τα 23 δισ. ευρώ, καταγράφοντας νέο ιστορικό ρεκόρ. Ο τουρισμός στηρίζει χιλιάδες επιχειρήσεις και εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας.

Μια παρατεταμένη γεωπολιτική κρίση μπορεί να επηρεάσει τον τουρισμό μέσω της αύξησης του κόστους μεταφορών, αλλά και μέσω της οικονομικής επιβράδυνσης στην Ευρώπη. Αν το διαθέσιμο εισόδημα των Ευρωπαίων ταξιδιωτών μειωθεί, οι ταξιδιωτικές δαπάνες μπορεί να περιοριστούν.