Ο ιστορικός σταθμός της επετείου του Κιλελέρ το 1982 μέσα από το φακό το Θάνου Ευθυμιόπουλου: Το χρονογράφημα των επετείων από το 1910 έως την πρώτη φορά της Πρωθυπουργίας Παπανδρέου

Η ιστορία του συμβάντος είναι γνωστή. Στις 6 Μαρτίου 1910 στο χωριό Κιλελέρ χωροφύλακες ανοίγουν πυρ, τραυματίζουν και σκοτώνουν αγρότες, οι οποίοι επιχειρούσαν να επιβιβαστούν χωρίς εισιτήριο σε σιδηροδρομική αμαξοστοιχία, προκειμένου να μεταβούν στη Λάρισα. Εκεί θα συμμετείχαν στο προγραμματισμένο πανθεσσαλικό συλλαλητήριο με αίτημα την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και την αλλαγή του σχετικού νόμου. Ο θάνατος του Μαρίνου Αντύπα τρία χρόνια πριν είχε συσπειρώσει έντονα τους αγρότες…

Η ιστορία των επετείων του Κιλελέρ όχι και τόσο.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Η πιο χαρακτηριστική επέτειος ήταν η 72^η, το 1982. Με τον Ανδρέα Παπανδρέου να πάει στην εκδήλωση. Πρώτη φορά το έκανε αυτό πρωθυπουργός. Ήταν το σημείο ορόσημο για τον πολιτικό συμβολισμό που πήρε το Κιλελέρ έκτοτε.

Ο φωτογράφος Θάνος Ευθυμιόπουλος ήταν εκεί. Αποθανάτισε την αλλαγή…

Το χρονογράφημα των επετείων…

Από την πρώτη χρονιά αρχίζει και τιμάται η επέτειος του Κιλελέρ. Τον Μάρτιο του 1911, το μνημόσυνο υπέρ των πεσόντων στο Κιλελέρ, πραγματοποιήθηκε με την παρουσία περίπου 2.000 αγροτών σύμφωνα με την εφημερίδα Εμπρός.

Για τα επόμενα χρόνια οι πληροφορίες περί ετήσιου μνημόσυνου είναι λιγοστές έως ανύπαρκτες. Επίσημα στοιχεία για την επέτειο του Κιλελέρ εμφανίζονται αρκετά χρόνια μετά κατά τη δεκαετία του 1950 και για πρώτη φορά το 1955 επί πρωθυπουργίας Καραμανλή. Οι αγροτικοί συνεταιρισμοί της γύρω περιοχής τη διοργάνωναν με την παρουσία ντόπιου και αγροτικού πληθυσμού. Το ΄55 διοργανώθηκε από τον Γεωργικό Συλλόγου Αρμενίου. Το ΄57 από την Ένωση Γεωργικών συνεταιρισμών Λαρίσης, Τυρνάβου και Αγιάς, ενώ ο Αγροτικός σύλλογος Αρμενίου συμμετείχε ως εκπρόσωπος της Κοινότητας Κυψέλης μετέπειτα Κιλελέρ. Είναι η πρώτη φορά που αναφέρθηκε στον Τύπο ότι παραστάθηκε στις εκδηλώσεις ο Δήμος Λαρίσης.

Τα πράγματα αρχίζουν και αλλάζουν…

Η πρώτη φορά που η επέτειος αποκτά πολιτική χροιά είναι το 1958 καθώς πέφτει εν μέσω προεκλογικής περιόδου. Ο εορτασμός όμως ήταν μάλλον ενωτικός καθώς παρίστανται εκπρόσωποι όλων των κομμάτων. Η εφημερίδα Ελευθερία γράφει για την παρουσία τριών χιλιάδων (3.000) αγροτών και κατάθεση τριάντα (30) στεφάνων.

Το 1960 επί πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Καραμανλή, διοργανώθηκε η 50^η επέτειος για την εξέγερση των αγροτών με παρουσία για πρώτη φορά κυβερνητικού εκπροσώπου, του υπουργού Δημήτριου Θανόπουλου, που ήταν και το μόνο πολιτικό πρόσωπο ανάμεσα στα 3.000 άτομα που συγκεντρώθηκαν. Την επόμενη χρονιά το πλήθος έφτασε τις 5.000· ο αριθμός μεγάλωνε αλλά απείχε ιδιαιτέρως από τον τρελό αριθμό του 1982…

Τον Απρίλιο του 1965 επί πρωθυπουργίας Γεώργιου Παπανδρέου, ο ετήσιος εορτασμός του Κιλελέρ διοργανώθηκε χωρίς να υπάρξει ιδιαίτερη πολιτική εκπροσώπηση· μόνο τοπικοί βουλευτές και δήμαρχοι. Το ενδιαφέρον σημείο εκείνης της χρονιάς ήταν άλλο… για πρώτη φορά κινηματογραφήθηκε και προβλήθηκε πανελλαδικά από τα Επίκαιρα.

Η επόμενη χρονιά είναι σταθμός για τις επετειακές εκδηλώσεις του Κιλελέρ.  Μετά τα Ιουλιανά, στην τελετή το 1966 συμμετείχαν όλοι σχεδόν οι αγροτικοί σύλλογοι και οι γεωργικές ενώσεις της χώρας, καθώς και εκπρόσωποι των κομμάτων της αντιπολίτευσης όπως της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς, της Ένωσης Κέντρου – με παρουσία του ίδιου του Γεωργίου Παπανδρέου – και του Εθνικού Αγροτικού Κόμματος. Την προσοχή τράβηξε ότι δεν υπήρξε εκπροσώπηση από τον χώρο της Δεξιάς, κάποιοι μίλησαν για «περιφρόνηση της ιερής μνήμης». Η εφημερίδα Τα Νέα έγραψε «Χωροφύλακες αντιπροσωπεύσαν τους αποστάτας στο Κιλελέρ»· έγραψε επίσης ότι οι αγρότες ζήτησαν από τον Παπανδρέου, τον Γεώργιο, να αποχωρήσει με ανοικτό αυτοκίνητο, ώστε να μπορέσει να τον δει το πλήθος.

Έχουμε φτάσει στην περίοδο της Χούντας που υπήρξε αρκετά υποτονική για τις επετείους του Κιλελέρ. Εντός του εθνικόφρονος πλαισίου… Δεν υπάρχει κάτι το ενδιαφέρον να αναφερθεί.

Στη μεταπολίτευση έχει αλλάξει εντελώς το κλίμα. Η 65η επέτειος του Κιλελέρ τιμήθηκε στις 13 Απριλίου 1975, με διοργανωτές την Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών Λάρισας και τη Θεσσαλική Ομοσπονδία Αγροτικών Συλλόγων που έδωσαν τη γραμμή να «αποφευχθεί πάσα πολιτική εκδήλωση» και κάθε πολιτική εκμετάλλευσή του. Τελικά υπήρξε αρκετά επεισοδιακή… Από την πλευρά της κυβέρνησης παραστάθηκε ο Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Γεωργίας, ο οποίος έχασε την ψυχραιμία του κατά την ομιλία· χαρακτήρισε τους παρευρισκόμενους «φασίστες». Το αποτέλεσμα φάνηκε τον επόμενο χρόνο. Το 1976, ο εορτασμός κινήθηκε σε τοπικό επίπεδο παρόλο που είχε ανακοινωθεί ότι η εκδήλωση θα λάμβανε επίσημο, πανηγυρικό και παναγροτικό χαρακτήρα με την παρουσία της Εκκλησίας, της Κυβέρνησης και των Ενόπλων Δυνάμεων. Τελικά τα πολιτικά κόμματα εκπροσωπήθηκαν μόνο από στελέχη της περιφέρειας.

Το 1977 αρχίζει το Κιλελέρ να εντάσσεται στο πολιτικό προσκήνιο κυρίως από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ. Αρχίζουν να δημοσιεύονται στις εφημερίδες προσκλήσεις των νομαρχιακών οργανώσεων του κόμματος προς τον λαό, να κυκλοφορούν αφίσες και φυλλάδια. Το ΠΑΣΟΚ και ο Ανδρέας Παπανδρέου μέσω του Κιλελέρ απευθύνεται στις λαϊκές μάζες της επαρχίας, καλώντας τον αγροτικό κόσμο να οργανωθεί συνδικαλιστικά προς όφελός του. Έτσι η 67η επέτειος έλαβε πανελλήνιο χαρακτήρα και γιορτάστηκε με τη συμμετοχή χιλιάδων ατόμων. Από την πλευρά της κυβέρνησης παραβρέθηκε ο υπουργός Εργασίας, ενώ από τα κόμματα της αντιπολίτευσης οι πολιτικοί αρχηγοί Ανδρέας Παπανδρέου, Γεώργιος Μαύρος και ο ΓΓ του ΚΚΕ Εσωτερικού Λεωνίδας Κύρκος.

Ο πολιτικός χαρακτήρας του εορτασμού του Κιλελέρ γίνεται ακόμη πιο έντονος τον επόμενο χρόνο, καθώς η πολιτική πόλωση μεταφέρθηκε εκεί. Ο Παπανδρέου στo πλαίσιo του εορτασμού όργωσε τον κάμπο και κατηγορήθηκε από για δημαγωγία και «αλλοίωση της σημασίας και του συμβολισμού» του Κιλελέρ.

Το 1979 το Κιλελέρ θεωρήθηκε το αποκορύφωμα των αγροτικών κινητοποιήσεων των ημερών και η τελετή απέκτησε έναν έντονο αντιπολιτευτικό χαρακτήρα καθώς ήταν η πρώτη χρονιά που δηλώθηκε επίσημα ότι δεν θα συμμετείχε εκπρόσωπος της κυβέρνησης. Το παρόν έδωσαν και ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Χαρίλαος Φλωράκης.

Με την αλλαγή της δεκαετίας ο εορτασμός παίρνει ξεκάθαρα εθνική διάσταση. Η 70^η επέτειος πραγματοποιείται εν μέσω αγροτικών κινητοποιήσεων σε Τρίκαλα και Καρδίτσα με τρακτέρ να καταλαμβάνουν τα κέντρα των δύο πόλεων κρατώντας τη μισή Θεσσαλία αποκλεισμένη. Η επέτειος στο Κιλελέρ παίρνει μορφή συλλαλητηρίου. Δεκάδες χιλιάδες πολίτες κατά την εφημερίδα Ριζοσπάστης άρχισαν να συρρέουν από νωρίς το πρωί από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Απούσα και πάλι η Κυβέρνηση και ΠΑΣΕΓΕΣ.

Το 1981 με πρωθυπουργό τον Γεώργιο Ράλλη με ειδικό ΦΕΚ καθιερώνεται η επέτειος του Κιλελέρ ως επίσης τελετή. Οι εκδηλώσεις παίρνουν πανελλήνιο χαρακτήρα. Τα συνθήματα που κυριαρχούν είναι «Όχι στην ΕΟΚ των μονοπωλίων», «Ενότητα και πάλη για την αλλαγή», «Το Κιλελέρ ζει και μας οδηγεί», «Αγρότη πολέμα σου πίνουνε το αίμα». Και πάλι η κυβέρνηση απουσιάζει δίνοντας την αφορμή ο κόσμος να φωνάζει «Ενότητα και πάλη να φύγει η Δεξιά» με Παπανδρέου και Φλωράκη και πάλι παρόντες. Μέσα στην ίδια χρονιά γίνονται οι εκλογές στις 18 Οκτωβρίου 1981 και το ΠΑΣΟΚ έρχεται στην εξουσία.

Έχουμε πλέον φτάσει στο 1982, τη χρονιά ορόσημο.

Η 72^η  επέτειος…

Και μόνο η είδηση ότι Ανδρέας Παπανδρέου θα επισκεπτόταν και πάλι το Κιλελέρ, αυτή τη φορά ως πρωθυπουργός, αποτέλεσε κεντρική πολιτική είδηση και χαρακτηρίστηκε από τον Τύπο πολύ σημαντική για το αγροτικό κίνημα.

Η 72η επέτειος του Κιλελέρ γιορτάζεται σε ένα πανηγυρικό κλίμα.

Η κυβέρνηση μέσω του υπουργείου Εσωτερικών ενημέρωσε τη Νομαρχία ότι ο ρόλος της ως διοργανώτριας ακυρωνόταν και ότι επανερχόταν στην Ένωση Αγροτικών Συλλόγων Λαρίσης. Άλλαξε και την ημερομηνία και ουσιαστικά ακύρωσε το ΠΔ Ράλλη το οποίο επί της ουσίας ποτέ δεν εφαρμόστηκε.

Έγινε μια μεγάλη κινητοποίηση σχετικά με την προέλευση του κόσμου στο σημείο. Η μετακίνηση προγραμματιζόταν από διάφορα σημεία της Ελλάδας με ιδιόκτητα μέσα καθώς και με ναυλωμένα λεωφορεία. Το πλήθος στο Κιλελέρ ήταν μεταξύ των 80 και 100.000 ανθρώπων. Ο Τύπος έγραφε ότι ο Παπανδρέου χρειάστηκε μιάμιση ώρα για να προσεγγίσει τον χώρο του μνημείου. Τόσο και περισσότερο χρειαζόταν όλος ο κόσμος. Σταμάτησαν ακόμη και τα τρένα από το πλήθος, το έγραψε και η εφημερίδα Ελευθεροτυπία.

Πανό και πλακάτ υπήρχαν παντού, με συνθήματα όπως… «Με ενωμένη αγροτιά θα πάει η Αλλαγή μπροστά», «Έξω οι μεσάζοντες απ’ την παραγωγή – την Αλλαγή θα κάνουν οι συνεταιρισμοί».

Υπουργοί, κυβερνητικά στελέχη και σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες ήταν εκεί. Ο Γιώργος Γεννηματάς ως υπουργός Εσωτερικών, ο Βασίλης Ιντζές ως υπουργός Βορείου Ελλάδας, σύσσωμο το Υπουργείο Γεωργίας με επικεφαλής τον Κώστα Σημίτη, ο  Δημήτρης Μαρούδας ως υφυπουργός Προεδρίας, ο διοικητής της Αγροτικής Τράπεζας Χρήστος Ροκόφυλλος.

Σύσσωμή ήταν και η παρουσία της ηγεσίας της Αριστεράς. Εκ μέρους του ΚΚΕ, ο ΓΓ Χαρίλαος Φλωράκης, ο Μίκης Θεοδωράκης. Επίσης, αντιπροσωπεία του ΚΚΕ Εσωτερικού, ο πρόεδρος της ΕΔΑ Μανώλης Γλέζος και ο ΓΓ του Αγροτικού Κόμματος Βασίλης Γιαννόπουλος. Η αξιωματική αντιπολίτευση και η ΝΔ ήταν και πάλι απούσα. Η απουσία της ΝΔ ομοίως και οι δηλώσεις Αβέρωφ σχολιάστηκαν από τον πρωθυπουργό κατά τη διάρκεια του 1ου Συνεδρίου Αγροτικών Συλλόγων στη Λάρισα που εντάχθηκε στα πλαίσια του εορτασμού: «Λυπάμαι που δεν εκπροσωπήθηκαν στο Κιλελέρ όλα τα πολιτικά κόμματα της χώρας», δήλωσε…

Ακόμη και η ΥΕΝΕΔ την ημέρα εορτασμού της 72^ης επετείου μνήμης, παρουσίασε αφιέρωμα που περιλάμβανε για τον πρωτεργάτη της εξέγερσης του Κιλελέρ Μαρίνου Αντύπα, καθώς και ένα οδοιπορικό για τον πρώτο παλλαϊκό εορτασμό του αγροτικού κινήματος.

Το 1982 ήταν το σημείο της μεγάλης καμπής. Έκτοτε, το Κιλελέρ μετατράπηκε σε σημαίνουσας σημασίας τελετή ενθύμησης των προγονικών αγώνων των αγροτών.

…

*Με πληροφορίες από την διπλωματική εργασία της Μαρίας Νικούλη με τίτλο «Η εξέλιξη εορτασμού του Κιλελέρ τη δεκαετία του ’80. Θεσμοποίηση και πολιτική διαχείριση της επετείου».