Η Ελλάδα μετά τον πόλεμο, ο διχασμός και το «Άξιον Εστί»: Η ομιλία της Μαρίας Ευθυμίου στη Λάρισα που συζητήθηκε (βίντεο)

Μια ξεχωριστή συναυλία πραγματοποιήθηκε το βράδυ του περασμένου Σαββάτου στο Δημοτικό Ωδείο Λάρισας, στο πλαίσιο του φεστιβάλ Μουσικότροπο, με την παρουσίαση του εμβληματικού έργου «Άξιον Εστί» του Μίκη Θεοδωράκη. Τη συναυλία προλόγισε η διακεκριμένη ιστορικός και ακαδημαϊκός Μαρία Ευθυμίου, η οποία μίλησε για τη σημασία του έργου και για το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε.

Η κ. Ευθυμίου σημείωσε ότι το έργο που επρόκειτο να ακουστεί είναι γνωστό σε όλους τους Έλληνες, γεγονός που, όπως τόνισε, αποτελεί μεγάλο κέρδος για την ελληνική κοινωνία. Όπως είπε, στη δεκαετία του ’60 η Ελλάδα τραγούδησε Ελύτη και Σεφέρη και με τον τρόπο αυτό η μεγάλη ποίηση μπήκε βαθιά στην ψυχή και στην αισθητική των ανθρώπων.

Υπογράμμισε ακόμη ότι το «Άξιον Εστί» έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αναγνώριση του Οδυσσέα Ελύτη από τη Σουηδική Ακαδημία, η οποία του απένειμε το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο ποιητής έγραψε το έργο το 1959 και μέσα σε λίγα χρόνια ο Μίκης Θεοδωράκης το απέδωσε μουσικά με έναν μοναδικό τρόπο, δημιουργώντας ένα έργο που, όπως είπε, συνοδεύει πολλές πτυχές της ζωής των Ελλήνων. Η ίδια ανέφερε ότι η δική της γενιά, καθώς γεννήθηκε το 1955, μεγάλωσε κυριολεκτικά με αυτή τη μουσική.

Στη συνέχεια η ιστορικός αναφέρθηκε στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το ποιητικό έργο γράφτηκε μόλις δεκατέσσερα έως δεκαπέντε χρόνια μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ενός γεγονότος που προκάλεσε τεράστιες πολιτικές, οικονομικές και πολιτισμικές ανακατατάξεις. Όπως εξήγησε, μετά τον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο αναδείχθηκε ως νέα υπερδύναμη οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, αντικαθιστώντας την κυριαρχία της Βρετανίας που είχε διαρκέσει περίπου δύο αιώνες.

Η νέα αυτή δύναμη, σημείωσε, έδωσε το στίγμα της και στο πεδίο του πολιτισμού και ιδιαίτερα της μουσικής. Στον Μεσοπόλεμο εμφανίστηκαν νέα μουσικά ρεύματα όπως το Charleston και το Foxtrot, ενώ μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η παγκόσμια μουσική σκηνή κατακτήθηκε από το rock and roll, το blues και τη jazz, τα οποία διαδόθηκαν ευρέως χάρη και στα νέα μέσα επικοινωνίας.

Η Ελλάδα επηρεάστηκε από αυτές τις μουσικές τάσεις, ωστόσο, όπως ανέφερε η κ. Ευθυμίου, τη δεκαετία του ’60 δημιούργησε έναν δικό της ξεχωριστό πολιτισμικό κόσμο. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τη δύσκολη ιστορική διαδρομή της χώρας κατά τον 20ό αιώνα. Από το 1915 έως το 1940 η ελληνική κοινωνία βίωσε έντονες συγκρούσεις και βαθύ διχασμό ανάμεσα σε βασιλικούς και βενιζελικούς, γεγονός που επηρέασε βαθιά τις σχέσεις μεταξύ των πολιτών και τη συνοχή της κοινωνίας.

Με την έναρξη του πολέμου του 1940, όπως επισήμανε, ο ελληνικός λαός παραμέρισε προσωρινά τον διχασμό και πολέμησε ενωμένος απέναντι στους Ιταλούς. Ο Οδυσσέας Ελύτης, γόνος εύπορης οικογένειας από τη Μυτιλήνη, συμμετείχε στον πόλεμο από την αρχή έως το τέλος και οι εμπειρίες αυτές επηρέασαν βαθιά το έργο του. Από τις ίδιες εμπειρίες γεννήθηκε και το ποίημα «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας».

Την ίδια περίοδο, από τη δική του πλευρά, ο Μίκης Θεοδωράκης συμμετείχε ενεργά στα γεγονότα της δεκαετίας του ’40, λαμβάνοντας μέρος στην Εθνική Αντίσταση και βιώνοντας τις δραματικές συνέπειες του εμφυλίου πολέμου. Μετά την απελευθέρωση, η Ελλάδα υπήρξε η μοναδική χώρα στην Ευρώπη που οδηγήθηκε σε εμφύλιο πόλεμο, γεγονός που άφησε βαθιά τραύματα στην κοινωνία. Ο διχασμός πλέον εκφραζόταν μέσα από την αντιπαράθεση αριστεράς και δεξιάς.

Η δεκαετία του ’50 έφερε οικονομική βελτίωση, καθώς η ειρήνη επέτρεψε την ανασυγκρότηση της χώρας. Ωστόσο, το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα παρέμεινε βαρύ, αφού οι συνέπειες του εμφυλίου συνέχισαν να επηρεάζουν τη δημόσια και ιδιωτική ζωή. Παράλληλα, προς τα τέλη της δεκαετίας αυτής και στις αρχές της επόμενης, εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες μετανάστευσαν σε χώρες όπως η Γερμανία, η Σουηδία, το Βέλγιο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς και η Αυστραλία.

Όπως ανέφερε η κ. Ευθυμίου, η μαζική αυτή μετανάστευση υπήρξε από τη μία πλευρά μια βαθιά κοινωνική πληγή, αλλά ταυτόχρονα συνέβαλε στην οικονομική ανάκαμψη της χώρας μέσω των χρημάτων που έστελναν οι μετανάστες στις οικογένειές τους.

Μέσα σε αυτό το κλίμα πείσματος και αναζήτησης μιας νέας αρχής, η δεκαετία του ’60 αποτέλεσε περίοδο έντονης πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μεγάλοι διανοούμενοι, ποιητές και συνθέτες δημιούργησαν σημαντικά έργα, σαν η χώρα να επιχειρούσε να ξαναβρεί τα θεμέλια και τη δημιουργική της ταυτότητα.

Η ίδια τόνισε ότι δημιουργοί όπως ο Ελύτης και ο Θεοδωράκης, παρότι ανήκουν στη γενιά του Μεσοπολέμου, ωρίμασαν μέσα στα δύσκολα χρόνια του πολέμου και ανέπτυξαν το έργο τους κυρίως μετά το 1960. Την ίδια περίοδο, όπως είπε, σημαντικές δημιουργικές παρεμβάσεις έκαναν επίσης προσωπικότητες όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Νίκος Γκάτσος και άλλοι καλλιτέχνες, διαμορφώνοντας ένα μοναδικό πολιτισμικό τοπίο.

Αναφερόμενη προσωπικά στην εποχή εκείνη, σημείωσε ότι στις αρχές της δεκαετίας του ’60 άνοιγε κανείς το ραδιόφωνο και σχεδόν καθημερινά άκουγε ένα νέο μουσικό «διαμάντι», όχι μόνο από τους λόγιους συνθέτες αλλά και από τους μεγάλους δημιουργούς της λαϊκής μουσικής. Όπως είπε χαρακτηριστικά, επρόκειτο για μια πραγματικά μαγική δεκαετία.

Η κ. Ευθυμίου υπογράμμισε επίσης ότι οι δημιουργοί της εποχής επιδίωξαν να επανασυνδέσουν τη σύγχρονη ελληνική δημιουργία με τις βαθιές ρίζες της παράδοσης. Αντλούσαν έμπνευση τόσο από τη δημοτική και λαϊκή μουσική όσο και από τη βυζαντινή παράδοση.

Στο πλαίσιο αυτό, εξήγησε ότι το «Άξιον Εστί» φέρει έντονα στοιχεία της βυζαντινής υμνογραφίας, τόσο στο ήθος όσο και στη γλώσσα του, ενώ ταυτόχρονα συνδέεται με τη λαϊκή μουσική παράδοση. Υπενθύμισε μάλιστα ότι ήδη από το 1949, αμέσως μετά το τέλος του εμφυλίου, ο Μάνος Χατζιδάκις είχε δώσει την περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο, η οποία άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία αντιμετώπιζε αυτό το μουσικό είδος.

Κλείνοντας την ομιλία της, η διακεκριμένη ιστορικός τόνισε ότι οι Έλληνες είναι ένας μεσογειακός λαός με έντονη σχέση με την ομορφιά της ζωής και τη δημιουργία, παρά τις αντιφάσεις και τις δυσκολίες της ιστορίας τους. Η δεκαετία του ’60, όπως είπε, αποτέλεσε μια στιγμή κατά την οποία η ελληνική κοινωνία ξαναβρήκε τα πατήματά της και την αυτοπεποίθησή της. «Όπως έλεγε και ο Ελύτης», κατέληξε, «είμαστε από καλή γενιά».

Δείτε αναλυτικά το βίντεο με το τι είπε η κ. Ευθυμίου για το «Άξιον Εστί»:

newsroom onlarissa.gr