Δεν ήταν ποτέ Φρούριο! Η αλήθεια για τον πιο ιστορικό λόφο της Λάρισας

Ο γνωστός σήμερα ως Λόφος Φρουρίου, είναι ένα ζωντανό δείγμα της ιστορίας της Λάρισας. Από τη νεολιθική εποχή έως και σήμερα είναι ο πυρήνας γύρω από τον οποίο διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε η ζωή στην πόλη. Ο Λαρισαίος του 6ου π. Χ. αιώνα ανέβαινε στο λόφο για να λατρέψει τότε την Πολιάδα Αθηνά, όπως αντίστοιχα σήμερα λατρεύει τον πολιούχο Άγιο Αχίλλιο. Είναι το υψηλότερο σημείο της Λάρισας, με θέα και ανοιχτό ορίζοντα προς τη βόρεια και τη δυτική πλευρά της πόλης. Από εδώ πάνω μπορεί κανείς να δει εκτός από τον Πηνειό ποταμό, τη γύρω πεδινή περιοχή, τον Όλυμπο μέχρι και τον Κίσσαβο, ενώ όταν είναι καθαρή η ατμόσφαιρα, οι δυο ορεινοί όγκοι μοιάζουν να βρίσκονται μια ανάσα από την πόλη.

Στην περιοχή του λόφου γράφτηκε όλη σχεδόν η ιστορία της Λάρισας. Είναι ο χώρος στον οποίο έχουν βρεθεί οι πρώτες ενδείξεις κατοίκησης της πόλης, από τη νεολιθική ακόμα περίοδο, και ο οποίος αποτέλεσε την αρχαία ακρόπολη της πόλης. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η περιοχή του λόφου ταυτίζεται με τον Τρανό (=Μεγάλος, Σπουδαίος) Μαχαλά, τη μοναδική χριστιανική συνοικία, ενώ το υπόλοιπο τμήμα της πόλης είχε κατοικηθεί από Οθωμανούς.

Ανηφορίζοντας τους πεζόδρομους προς το λόφο συναντάμε διάφορα παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά και οθωμανικά μνημεία, όπως το Αρχαίο Θέατρο, το βυζαντινό ναό του πολιούχου της πόλης Αγίου Αχιλλίου, το Μπεζεστένι, την αναθηματική στήλη του Ποσειδώνα και μερικά άλλα.

Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας της πόλης, αγαπημένο μέρος για βόλτες. Από τη δεκαετία του ’90, όταν μεταφέρθηκε εκτός πόλης η Λαχαναγορά, άρχισε να αλλάζει η μορφολογία του λόφου. Άνοιξαν πολλά παρεΐστικα ταβερνάκια, φαγάδικα, καφέ και μπαράκια.

Επ΄ ευκαιρία θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι η αναφορά στον λόφο του Φρουρίου είναι λανθασμένη, διότι επάνω στο λόφο δεν αναφέρεται ιστορικά η παρουσία κάποιου φρουρίου ή κάστρου, παρά μόνον η Ακρόπολη της αρχαίας Λάρισας. Πρέπει λοιπόν να αρχίσουμε σιγά-σιγά να αντικαταστούμε τη λέξη Φρούριο, από την αναφορά στην συγκεκριμένη περιοχή, με τις λέξεις Λόφος ή Ακρόπολη.

Ας ξεκινήσουμε τη σημερινή μας περιήγηση ανηφορίζοντας από τα σκαλοπάτια της δυτικής πλευράς στο λόφο.

Στη δυτική πλευρά συναντάμε τον Μητροπολιτικό Ναό της πόλης, αφιερωμένη στον πολιούχο της τον Άγγιο Αχίλλιο. Η εικονιζόμενη εκκλησία του Αγίου Αχιλλίου ή Βασιλική του Καλλιάρχη, ήταν η 2η κατά εκκλησία, που χτίστηκε στο λόφο του Ακροπόλεως, χάρη στις ενέργειες του Μητροπολίτη Λαρίσης Διονυσίου του Καλλιάρχου.

Η προγενέστερη εκκλησία, έργο του Αγίου Βησσαρίωνος, κάηκε και καταστράφηκε από μαινόμενο πλήθος Τούρκων στις 12 Ιουνίου 1769. Η εικονιζόμενη εκκλησία θεμελιώθηκε στις 5 Μαρτίου 1794, μετά από φιρμάνι του Σουλτάνου και δούλευαν νυχθημερόν περισσότεροι από 200 μαστόροι και πάρα πολλοί Λαρισαίοι Χριστιανοί. Μετά από 36 μέρες το κτίσιμο της εκκλησίας ολοκληρώθηκε την Μεγ. Παρασκευή το βράδυ στις 9:00.

Αρκετές φορές από το 1822 μέχρι και την απελευθέρωση της πόλης το 1881 η εκκλησία χρησιμοποιήθηκε από τους Τούρκους ως οπλοστάσιο και πυριτιδαποθήκη. Μπροστά της βρίσκεται το Επισκοπείο, το οποίο χρησίμευε και σαν μητροπολιτική κατοικία. Στο κτίριο αυτό βρήκαν θερμή φιλοξενία οι περισσότεροι ξένοι περιηγητές του 19ου αι. που επισκέφθηκαν την Λάρισα. Ο ναός αυτός γκρεμίστηκε και στη θέση σου χτίστηκε νέος  το 1901~2 με χρήματα που δόθηκαν από το κληροδότημα Ανδρέα Συγγρού.

Πρόκειται για τον ναό ο οποίος αντικατέστησε την Βασιλική του Καλλιάρχη. Ο ναός του 1794 κατεδαφίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και στη θέση του χτίστηκε νέος, μεγαλοπρεπέστερος ναός. Στο σχέδιο και στα επιμέρους αρχιτεκτονικά στοιχεία του ναού διακρίνουμε επιδράσεις από το μητροπολιτικό ναό της Αθήνας, ο οποίος, ως γνωστό, αποτέλεσε το πρότυπο για τους ναούς που ανεγείρονταν στις ελεύθερες ελληνικές πόλεις στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Τα θυρανοίξια του ναού έγιναν στις 25 Σεπτεμβρίου 1907 από τον μητροπολίτη Λαρίσης Αμβρόσιο Κασσάρα.

Ο προπολεμικός ναός με έντονα τα σημάδια από τον σεισμό της 1ης Μαρτίου του 1941 και από τους βομβαρδισμούς, Ιταλών και Γερμανών, που ακολούθησαν αμέσως μετά μέχρι και την κατάληψη της πόλης στις 18 Απριλίου του 1941. Η διάρκεια ζωής του ναού ήταν δυστυχώς πολύ σύντομη, μόλις 34 χρόνια. Ο σεισμός των 6,3 ρίχτερ, της 1ης Μαρτίου του 1941, προκάλεσε στο ναό σημαντικές ζημιές. Κατέρρευσαν το κωδωνοστάσιο και η στέγη, ενώ υπέστησαν ανεπανόρθωτες ζημιές οι πλαϊνοί τοίχοι. Έτσι ετοιμόρροπος παρέμεινε μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.

Η εικονιζόμενη πρόχειρη, ξύλινη κατασκευή, η λεγόμενη και «Παράγκα», αποτέλεσε τη μεταβατική και γρήγορη λύση ανάγκης μετά το σεισμό του 1941. Με παρέμβαση του τότε Μητροπολίτη Λάρισας Δωρόθεου Κοτταρά, προς τους Γερμανούς κατακτητές, ο πρόχειρος ναός στήθηκε το 1941 μπροστά από το Μπεζεστένι, στο χώρο όπου σήμερα βρίσκονται τα θεμέλια της τρίκλιτης παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα, μέσα στην οποία οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τάφο, για τον οποίο πιστεύουν ότι ανήκει πιθανότατα στον Άγιο Αχίλλιο. Συγχρόνως από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 είχε ξεκινήσει η ανοικοδόμηση του νέου ναού. Η «Παράγκα» κατεδαφίστηκε το 1977~78.

Το 1950 ανατέθηκε από την ερανική επιτροπή, μετά από διαγωνισμό, στους αρχιτέκτονες Πάτροκλο Καραντινό και Γεώργιο Νομικό, η μελέτη του νέου Μητροπολιτικού Ναού. Ο ναός θεμελιώθηκε το 1952. Επειδή τα χρόνια περνούσαν και η κατασκευή του καθυστερούσε για οικονομικούς λόγους, μετά από έγκριση του Υπουργείου Βιομηχανίας, αποφασίστηκε από την ερανική επιτροπή η συνδρομή όλων των Λαρισαίων με την εισφορά 5 δραχμών σε κάθε λογαριασμό του ΟΥΗΛ. Η εισφορά αυτή κράτησε μέχρι το 1978, για είκοσι ολόκληρα χρόνια, και βοήθησε σημαντικά όχι μόνον την ανέγερση του ναού, αλλά και τον καλλωπισμό του εξωτερικά και εσωτερικά. Τα εγκαίνια έγιναν με μεγάλη επισημότητα στις 6 Ιουνίου 1965 από τον Μητροπολίτη Λαρίσης Ιάκωβο Σχίζα και από τότε εξακολουθεί συνεχώς να εμπλουτίζεται και να στολίζεται, έτσι ώστε σήμερα να θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους και ομορφότερους ναούς της Θεσσαλίας. [1]

Πρόκειται για το πάρκο μπροστά από το ιερό του Αγίου Αχιλλίου. Η λήψη της φωτογραφίας είναι από τα δυτικά. Το μεγάλο λευκό κτίριο είναι το Νέο Πυροβολοστάσιο (Τοπχανέ Τζεδίτ), ο Οθωμανικός στρατώνας του Πυροβολικού (19ος αιώνας) στη θέση της σημερινής πλατείας Ηρώου. Πίσω του διακρίνουμε τους τοίχους  από το Μπεζεστένι.

Στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται η πλατεία «Μητέρας», στην οδό Πολυκάρπου & Βύρωνος, ήταν ένα όμορφο διώροφο αρχοντικό με υπερώο που είχε κτίσει το 1886 ο μητροπολίτης Νεόφυτος και λειτουργούσε ως Επισκοπείο. Το κτίριο υπέστη σοβαρές ζημιές από το σεισμό της 1ης Μαρτίου του 1941, όπως επίσης και από τους βομβαρδισμούς της περιοχής από Ιταλούς και Γερμανούς, με αποτέλεσμα τα περισσότερα κτίρια της οδού Πολυκάρπου να χρηστούν κατεδαφιστέα.

Το οδοιπορικό μας στο λόφο Ακροπόλεως συνεχίζεται…

Θωμάς Ζ. Κυριάκος / thomask.larissa@gmail.com / Μέλος της Φωτοθήκης Λάρισας