Η 5η χαρτοβιομηχανία στην Ελλάδα ήταν η Χαρτομάζα στη Λάρισα το 1965: Πάνω από 1000 εργάτες και απόδοση 110 εκ. δρχ. ετησίως – Η ακμή και η παρακμή…

Η δεκαετία του ΄60 ήταν για την Λάρισα, όπως και για την υπόλοιπη Ελλάδα, αυτής της εκβιομηχάνισης. Επί πρωθυπουργίας Κωνσταντίνου Καραμανλή ιδρύθηκαν στην πόλη δύο πολύ σημαντικά εργοστάσια. Κρατικά. Η Eλληνική Bιομηχανία Zάχαρης A.E. και η Ελληνική Βιομηχανική Εταιρεία Κυτταρίνης «ΕΛΒΕΚ Α.Ε.».

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Το πρώτο εργοστάσιο, το «Ζαχάρεως» λειτούργησε για πρώτη φορά το 1961 με 500 εργατοτεχνίτες. Το δεύτερο, η «Χαρτομάζα» το 1965 με 1000 εργάτες. Χίλιες πεντακόσιες θέσεις εργασίας συνολικά μέσα σε 4 χρόνια είναι μια πολύ μεγάλη ένεση για την ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής. Ο τομέας όμως που βιώνει τεράστια άνθιση είναι ο πρωτογενής, καθώς και οι δύο κρατικές βιομηχανίες στη Λάρισα χρησιμοποιούν ως πρώτη ύλη ζαχαρότεφλα και άχυρο από σιτηρά αντιστοίχως που καλλιεργούνται στην περιοχή.

Για να καταλάβουμε την απόδοση της κρατικής επένδυσης στον πρωτογενή τομέα και τη βιομηχανία αρκούν τα στοιχεία που ακολουθούν. Τα νούμερα πάντα κάνουν πιο σαφές το πλαίσιο έρευνας… Το εισόδημα της Θεσσαλίας από την γεωργία και την κτηνοτροφία από 2.730 εκ. δρχ. που ήταν το 1955 ανήλθε σε 4.350 εκ. δρχ. το 1962, καταγράφοντας δηλαδή αύξηση της τάξεως του 60%.

Το «Ζαχάρεως» έκλεισε οριστικά το 2006 μετρώντας 50 χρόνια λαρισαϊκής ιστορίας. Η «Χαρτομάζα» είχε μικρότερη διάρκεια ζωής· το 1983 κηρύσσει πτώχευση και τελικά το 1991 διακόπτει τη λειτουργία της.

Όταν όμως η Ελληνική Βιομηχανική Εταιρεία Κυτταρίνης «ΕΛΒΕΚ Α.Ε.». άνοιξε πριν από 60 ολόκληρα χρόνια οι εξελίξεις αναμένονταν τελείως διαφορετικές…

Προηγήθηκε η ίδρυση της ανώνυμης εταιρίας. Το 1949. Τότε ιδρύθηκε η «ΕΛΒΕΚ Α.Ε.» (Ελληνική Βιομηχανική Εταιρεία Κυτταρίνης) με σκοπό τη δημιουργία εργοστασίου αχυροπολτού στη Λάρισα προς εκμετάλλευση των σιτοβολώνων του κάμπου, καθώς από τον πολτό του αχύρου θα παραγόταν χαρτί. Πρόκειται για την 5^η χαρτοβιομηχανία που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα. Η Χαρτομάζα όπως αποκαλούνταν τελικά στην καθημερινότητα των Λαρισαίων.

Το εργοστάσιο θεμελιώθηκε σε μια μεγάλη τελετή το 1963 και συγκεκριμένα στις 6 Απριλίου 1963. Ο Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής, συνοδευόμενος από τον Πρόεδρο της Βουλής Κωνσταντίνο Ροδόπουλο και τον Υπουργό Συντονισμού Παναγή Παπαληγούρα, προσήλθε στο χώρο όπου επρόκειτο να αναγερθεί το εργοστάσιο αχυροκυτταρίνης της «Θεσσαλικής Βιομηχανίας Πολτού και Χάρτου» στη Λάρισα και τυγχάνει ενθουσιώδους υποδοχής από το συγκεντρωμένο πλήθος. Μετά τον αγιασμό, ο Κ. Καραμανλής τοποθετεί τον θεμέλιο λίθο του εργοστασίου. Στη συνέχεια, ο Πρωθυπουργός περιεργάζεται τη μακέτα του υπό ανέγερση εργοστασίου και αποχωρεί επευφημούμενος από το πλήθος…

Όλα αυτά καταγράφονται σε βίντεο που ακολουθεί από την πηγή Εθνικο Οπτικοακουστικό Αρχείο, Τεκμηρίωση του Τεκμηρίου  D3225 η οποία αναφέρεται στην εξαιρετική δουλειά που κάνανε οι Ηρακλής Φασουράκης, ΘΕΣΣΑΛΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΠΟΛΤΟΥ ΚΑΙ ΧΑΡΤΟΥ Α.Ε., στο Βακαλοπούλου Μ., Δανιήλ Μ., Λαμπρόπουλος Χ., Φασουράκης Η. (επιμ.), 2017, Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής η οποία καταγράφεται στην ακόλουθη ιστοσελίδα (www.vidarchives.gr/reports/2016_06_158).

Το νέο εργοστάσιο της Θεσσαλικής Βιομηχανίας Πολτού Και Χάρτου Α.Ε. είναι ένα πραγματικά μεγαλεπήβολο σχέδιο της ελληνικής κυβέρνησης. Σύμφωνα με τα στοιχεία της εποχής, αναμένεται να παράγει 12.500 τόνους αχυροπολτού και 15.000 τόνος χαρτί ανά έτος. Τα παραγόμενα αυτά προϊόντα υπολογίζεται ότι θα έχουν 110 εκ. δρχ. ετησίως. Αναμένεται δε να απασχοληθούν στη νέα βιομηχανική μονάδα πάνω από 1000 εργάτες.

Κατασκευάζεται στην περιοχή του Ομορφοχωρίου πολύ πριν οροθετηθεί η ΒΙ.Π.Ε. Λάρισας. Αυτό έγινε το 1977 με απόφαση των Υπουργών Συντονισμού και Βιομηχανίας και Ενέργειας, μετά από εισηγητική έκθεση της Υπηρεσίας Περιφερειακής Ανάπτυξης Κεντρικής Ελλάδας, με σκοπό την ανάπτυξη της βιομηχανικής δραστηριότητας στην ευρύτερη περιοχή της Λάρισας. Η έγκριση του πρώτου ρυμοτομικού σχεδίου, με το οποίο επιτράπηκε η εγκατάσταση πάσης φύσεως βιομηχανικών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων, έγινε το 1981.

Από την εφεύρεση του χαρτιού στην τυπογραφία…

*Με πληροφορίες από την ιστοσελίδα “xeiropoito-xarti”

Η εφεύρεση του χαρτιού χρονολογείται το 105 μ.Χ. και πιστώνεται στον ανώτερο αξιωματούχο Τσάι Λουν. Σχεδόν πάραυτα, η κινέζικη αυτοκρατορία αποφασίζει να υιοθετήσει αυτό το φθηνό, ελαφρύ και εύκαμπτο υλικό σαν το κύριο μέσο για να μεταφέρει τις εντολές της στην αχανή επικράτειά της· πρόκειται για ένα νέο υλικό γραφής και οι Κινέζοι το περιβάλλουν με την ανάλογη επισημότητα, προσπαθούν να το τελειοποιήσουν και να οργανώσουν την παραγωγή του. Ενώ η τέχνη του χαρτιού εξαπλώνεται ιδιαίτερα γρήγορα στην Κίνα δεν συμβαίνει το ίδιο σε άλλες χώρες, ακόμη και γειτονικές. Για την ακρίβεια χρειάστηκαν περίπου 500 χρόνια από την επίσημη χρονολογία της έναρξης της παραγωγής του για να περάσει στην Κορέα και από εκεί στην Ιαπωνία. Περισσότερα για να επισημοποιηθεί η παραγωγή του στους Άραβες και πάνω από μία χιλιετία για να παραχθεί στη Χριστιανική Ευρώπη. Έχουμε φτάσει στο 1270 μ.Χ.

Κατά τη διάρκεια του 12^ου αιώνα στις κεντρικές, κυρίως, περιοχές της Ευρώπης -ιδιαίτερα γύρω από τις Άλπεις- λαμβάνει χώρα η τεχνολογική επανάσταση του νερόμυλου, η οποία και τίθεται αμέσως στην υπηρεσία της τέχνης του χαρτιού. Μέχρι τα μέσα του 15ου αιώνα το χαρτί παραγόταν στην Ευρώπη για υπόστρωμα γραφής, για υλικό περιτυλίγματος ή για την παραγωγή τραπουλόχαρτων. Δεν έχουμε φτάσει ακόμη στην Τυπογραφία και τον Γουτεμβέργιο που αλλάζει ριζικά το χάρτη του χαρτιού…

Το χαρτί, η Ελλάδα και το timeline της εξέλιξης…

*Με πληροφορίες από την ιστοσελίδα “xeiropoito-xarti”

Η Ελλάδα ήταν ίσως η μόνη ευρωπαϊκή χώρα στην οποία δεν υπήρξε ποτέ παραγωγή χειροποίητου χαρτιού και συνεπώς δεν δημιουργήθηκε παράδοση και εξοικείωση με την τέχνη. Έγιναν αρκετές προσπάθειες για να ιδρυθούν Χαρτοποιία, αλλά καμία από αυτές δεν τελεσφόρησε. Μόνο το 1876 θα λειτουργήσει στη χώρα το πρώτο της Χαρτοποιίο, αλλά κατευθείαν με βιομηχανική παραγωγή.

1876 – Η πρώτη ελληνική χαρτοποιία

Αυτή η χρονιά μπορεί να οριστεί ως η αφετηριακή της ελληνικής χαρτοβιομηχανίας και για να είμαστε πιο ακριβείς στην εκπνοή του. Το Δεκέμβριο του 1876 επικυρώνεται η πρώτη σύμβαση του ελληνικού κράτους με τον έμπορο Βασίλειο Βαρουξάκη για ίδρυση εργοστασίου παραγωγής χαρτιού, στο Φάληρο. Ατμοκίνητο ήταν και χρησιμοποιούσε ως κύρια πρώτη ύλη τα κουρέλια. Από τα κουρέλια έφτιαχνε μέχρι και υδατογραφημένο χαρτί χαρτοσήμων! Δέκα χρόνια όμως μετά, το 1886, βγαίνει σε πλειστηριασμό λόγω υψηλού δανεισμού και νέα ιδιοκτήτρια γίνεται η Τράπεζα Βιομηχανικής Πίστεως. Το εργοστάσιο επαναλειτουργεί 7 χρόνια αργότερα με την επωνυμία «Ελληνικό Χαρτοποιείο», για λογαριασμό της ελληνικής κυβέρνησης. Με την απορρόφηση της Τράπεζας Βιομηχανικής Πίστεως από την Τράπεζα Αθηνών, η επωνυμία της επιχείρησης αλλάζει σε «Χαρτοποιείον το Φάληρον», το οποίο θα περιέλθει αργότερα στην ιδιοκτησία της «Βιομηχανικής Εταιρείας ο Ερμής».

Η δεκαετία του 1920

Η δεκαετία του 1920 είναι κομβική. Κατά τη διάρκειά της αρχίσουν τη λειτουργία τους η Χαρτοποιία Αιγίου (1924) και αργότερα «ΕΓΛ-Χαρτοποιία Λαδόπουλου» στην Πάτρα (1928).  Δεν είναι τυχαίο που ανοίγουν με 4 μόλις χρόνια διαφορά δύο από τις πιο σημαντικές χαρτοβιομηχανίες της χώρας. Μιλάμε για μια εποχή που είναι γενικά ευνοϊκή για την ανάπτυξη των βιομηχανιών στην Ελλάδα… οι υψηλοί δασμοί σε εισαγόμενα προϊόντα, η παροχή από το κράτος οικοπέδων για εγκατάσταση παραγωγικών μονάδων, κίνητρα για επενδύσεις, ανάπτυξη των συγκοινωνιών, πολύ και φθηνό εργατικό δυναμικό μετά την Μικρασιατική καταστροφή. Παράλληλα, η  ανάπτυξη της βιομηχανίας τροφίμων, της τσιμεντοβιομηχανίας, της καπνοβιομηχανίας αυξάνουν τις ανάγκες για χαρτί συσκευασίας, ενώ η συνεχής μείωση του αναλφαβητισμού αυξάνει τη ζήτηση για χαρτί γραφής-εκτύπωσης.

Μετά το κραχ του 1929 – «Χαρτοποιία και Χαρτονοποιία Ι. Σ. Άντζελ»

Ιδρύεται η πρώτη χαρτοποιία της Θεσσαλονίκης, στο Δενδροπόταμο, με επωνυμία «Χαρτοποιία και Χαρτονοποιία Ι. Σ. Άντζελ». Το 1936 η επιχείρηση μετονομάζεται σε «Ελληνική Χαρτοποιία Μακεδονίας Α.Ε.».

1937 και μετά – «Αθηναϊκή Χαρτοποιία»

Ιδρύεται, στο Βοτανικό, η «Αθηναϊκή Χαρτοποιία, Γ. Γιαννουλάτος, Κ. Κεφάλας και Σία Ο.Ε.», η οποία μέλει να γίνει μία από τις μεγαλύτερες στη χώρα. Με συνεχή δάνεια και μεγάλες επενδύσεις μέχρι το 1974 η βιομηχανία θα έχει πλέον 9 μηχανές χαρτιού, ενώ οι 88 εργατοϋπάλληλοι του 1945, θα φθάσουν τους 1.030 το 1969, και οι 1.250 τόνοι χαρτιού του 1950 θα φθάσουν τους 59.000 περίπου το 1968 και τους 94.000 το 1972. Το 1994 θα λειτουργήσει, στις εγκαταστάσεις της Πειραϊκής–Πατραϊκής, νέο σύγχρονο εργοστάσιο στο Μεγάλο Πεύκο. Ο συνεχής ανταγωνισμός όμως των δύο μεγάλων βιομηχανιών στην Ελλάδα, Λαδόπουλου και Αθηναϊκής, θα τους οδηγήσει σε μια ξέφρενη κούρσα επενδύσεων, υπερχρέωση και πτώχευση και των δύο. Το 1999 πωλείται σε όμιλο εταιρειών, το 2005 καταλήγει να λειτουργεί με μόλις 175 άτομα και το 2016 κλείνει οριστικά.

1965 – «Θεσσαλική Βιομηχανία Πολτού και Χάρτου»

Το 1949 ιδρύεται η «ΕΛΒΕΚ Α.Ε.» (Ελληνική Βιομηχανική Εταιρεία Κυτταρίνης) με σκοπό τη δημιουργία εργοστασίου αχυροπολτού στη Λάρισα η οποία είναι έτοιμη προς λειτουργία το 1965. Το 1983 κηρύσσει πτώχευση και τελικά το 1991 διακόπτει τη λειτουργία της.

1980 – «Χαρτοποιία Θράκης Α.Ε.»

η «Χαρτοποιία Θράκης Α.Ε.» με το εμπορικό σήμα DIANA ιδρύεται στην Ξάνθη, από τον Πάνο Ζερίτη, με τρεις χαρτοποιητικές μηχανές και κύρια δραστηριότητα τη παραγωγή χαρτιού υγείας. Το 2014 η εταιρεία κηρύσσει πτώχευση.

Η Χαρτομάζα σήμερα…

Έχουν περάσει ήδη 35 χρόνια από τότε που έκλεισε κι όμως το εργοστάσιο της Θεσσαλικής Βιομηχανίας Πολτού Και Χάρτου συνεχίζει να απασχολεί τους Λαρισαίους και τον τοπικό Τύπο, καθώς οι κτιριακές εγκαταστάσεις του παραμένουν στο Ομορφοχώρι Λάρισας. Μπορεί να είναι από χρόνια εγκαταλελειμμένες, μπορεί να μοιάζουν με κουφάρια, αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν και να δημιουργούν μνήμες…

Πλούσιο φωτογραφικό υλικό βρίσκουμε στη σελίδα «Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής» στην οποία αναφερθήκαμε και ανωτέρω.