Το παλιό Νεκροταφείο της Λάρισας από την ίδρυσή του μέχρι την ανάπλαση του: Μια διαδρομή συνεχών καθυστερήσεων εδώ και ενάμιση αιώνα, μια συνεχής οδύσσεια…

Σχεδόν ένα χρόνο πριν, τον Μάρτιο του 2025, ξεκίνησαν επί δημαρχίας Μαμάκου οι εργασίες στο Παλιό Κοιμητήριο της Λάρισας. Αυτές που πρόκειται να το μεταμορφώσουν σε πάρκο πολιτισμού. «Εκεί που αναπαύεται η μνήμη, ανθίζει η ιστορία»… τιτλοφορούνταν άρθρα στον τοπικό Τύπο… καθώς στο Α΄ Δημοτικό Νεκροταφείο της πόλης θα διαμορφωθεί ένα Πάρκο Μνήμης και Ιστορίας· θεωρείται ένα σημαντικό έργο αστικής αναβάθμισης με ισχυρό πολιτιστικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα, που υλοποιείται από τον Δήμο Λαρισαίων, με συνολικό προϋπολογισμό περίπου 1,3 εκατομμύρια ευρώ.

Της Εύης Μποτσαροπούλου

Αποτέλεσε όνειρο της προηγούμενης δημοτικής αρχής, αυτή του Καλογιάννη. Η ευκαιρία για τη χρηματοδότηση παρουσιάστηκε με την πρόσκληση προς τους δήμους (από το πρόγραμμα ΤΡΙΤΣΗΣ) για υποβολή προτάσεων με έργα τα οποία θα εντάσσονταν στους εορτασμούς για τα 200 χρόνια από την ελληνική επανάσταση (Πρόγραμμα Ελλάδα 1821- 2021). Ο Γιώργος Σούλτης σε άρθρο του αναλύει όλη τη διαδικασία και κυρίως… την γραφειοκρατική οδύσσεια του έργου.

Η οδύσσεια δεν αφορά όμως μόνο τα τελευταία χρόνια την ανάπλαση του. Οτιδήποτε έχει σχέση με νεκροταφείο στη Λάρισα έχει περάσει μια οδύσσεια από την πρώτη μέρα της απελευθέρωσης της πόλης το 1881 από τους Τούρκους. Το Α΄ Δημοτικό Νεκροταφείο χρειάστηκε 18 ολόκληρα χρόνια για να θεμελιωθεί και σχεδόν μισό αιώνα για να λειτουργήσει σωστά. Λίγα αν τα συγκρίνεις με τα 36 χρόνια συζητήσεων, γραφειοκρατίας και διαβουλεύσεων για να γίνει η πρώτη ταφή στο Β΄ Δημοτικό Νεκροταφείο Λάρισας!

Πολύτιμες πληροφορίες για το Παλιό Κοιμητήριο παίρνουμε από το πόνημα, όντως για πόνημα πρόκειται, της μελέτης του 2013 με τίτλο «Το Α΄ Δημοτικό Νεκροταφείο Λάρισας» σε επιμέλεια κειμένων του κ. Κώστα Σπανού. Μιας μελέτης που αξίζει να διαβαστεί από την αρχή μέχρι το τέλος.

Σύμφωνα πάντα με την ως άνω μελέτη, τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Κατοχής υπήρχαν στις συνοικίες της Λάρισας 7 συνολικά νεκροταφεία τα οποία σύμφωνα με το βασιλικό διάταγμα του 1834 έπρεπε να καταργηθούν μόλις η Θεσσαλία προσαρτήθηκε στο ελληνικό κράτος· οι δημοτικές αρχές έπρεπε να μεριμνήσουν για την δημιουργία ενός νέου μεγάλου νεκροταφείου σε απόσταση 100 μέτρων τουλάχιστον από τα τότε γνωστά όρια της πόλης. Τελικά, τα νεκροταφεία αυτά καταργήθηκαν σταδιακά στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα με τελευταίο της Αγίας Μαρίνας, το οποίο καταργήθηκε το 1946.

Μετά την απελευθέρωση της πόλης το 1881 λοιπόν, προέκυψε επιτακτική ανάγκη να δημιουργηθεί ένα νέο και σύγχρονο νεκροταφείο ικανό να καλύψει τις ανάγκες της πόλης και να σταματήσει διασπορά των τάφων σε πολλά σημεία της.

Οι συνθήκες ωρίμασαν και το 1899 δημιουργήθηκε το νέο νεκροταφείο, παρότι το οικόπεδο, έκτασης 8.000 τ.μ., για τη δημιουργία του είχε βρεθεί ήδη από το 1886! Συγκεκριμένα, ο τότε δήμαρχος Χρήστος Γεωργιάδης εξουσιοδοτήθηκε να προβεί στην αγορά του εν λόγω οικόπεδου, όμως πέθανε το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου και η αγορά του οικοπέδου προσωρινά ματαιώθηκε. Έτσι φτάσαμε στο 1899 όπου και καταγράφεται η  επίσημη λειτουργία του… Αξίζει να αναφερθεί ότι στο διάστημα που μεσολάβησε τα χρήματα που είχαν δεσμευτεί και έπρεπε να διατεθούν για το σκοπό αυτό καταναλώθηκαν για άλλους σκοπούς.

Όταν λειτούργησε για πρώτη φορά το νέο μεγάλο νεκροταφείο της πόλης στην οδό Φαρσάλων το μόνο κτίσμα που βρισκόταν σε απόσταση 500 μ. (πολύ μεγαλύτερη από αυτή των 100 μέτρων που οριζόταν) ήταν το κτίριο του επιβατικού σταθμού του θεσσαλικού σιδηρόδρομου δίπλα στο παλιό τελωνείο της πόλης.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή… έστω περίπου από την αρχή από το 1886.

Δύο χρόνια αργότερα, στις 3 Απριλίου 1888, ο τότε δήμαρχος Διονύσιος Γαλάτης συνήψε δάνειο 500.000 δρχ. με την Τράπεζα Ηπειροθεσσαλίας για υλοποίηση κοινωφελών έργων στην πόλη, μέσα στα οποία συμπεριλήφθηκε και η αγορά οικοπέδου για την ίδρυση του νέου γενικού νεκροταφείο. Για την κατασκευή του νεκροταφείου δε, εγκρίθηκε ομόφωνα πίστωση 22.170,90 δρχ. στην συνεδρίαση του δημοτικού Συμβουλίου της 20ής Δευτέρας Νοεμβρίου 1888. Στα χρήματα αυτά υπολογίστηκε η αξία της περίφραξης του οικοπέδου και η ανέγερση της εκκλησίας στο εσωτερικό του αλλά τα χρήματα αυτά δεν διατέθηκαν ποτέ για το σκοπό για τον οποίο προοριζόταν. Δύο χρόνια αργότερα το παραπάνω ποσό από το αποθεματικό του δανείου των 500.000 δρχ. συμπεριλήφθηκε εν νέου στον προϋπολογισμό του Δήμου για το 1891 αλλά και πάλι διατέθηκε για άλλους σκοπούς. «Η δημιουργία του νεκροταφείο έμοιαζε πλέον με ουτοπία» γράφει χαρακτηριστικά ο κ. Σπανός…

Έπρεπε τελικά να φτάσουμε στο 1899 και στον Ν. 2590/1899 του ελληνικού κράτους. Στο άρθρο 5 του νόμου αυτού, μεταξύ άλλων, αναφερόταν ότι θα διατίθεντο χρήματα για την εργολαβική κατασκευή του νεκροταφείου Λαρίσης. Έτσι, μετά την παρέλευση 18 περίπου ετών από το 1881 η ίδρυση του νεκροταφείου έχει πλέον επισήμως επιτευχθεί!

Το 1899 τέθηκαν λοιπόν τα θεμέλια του ιερού ναού των Ταξιαρχών και άρχισε να κατασκευάζεται ο περίβολος του νεκροταφείου. Πάλι όμως τα χρήματα αναλώθηκαν για την κατασκευή άλλων έργων με αποτέλεσμα η περίφραξη του νεκροταφείου να μείνει ημιτελής και να μην πραγματοποιηθεί η τελική διαρρύθμιση του χώρου, η δεντροφύτευση και η διάνοιξη τάφρου για την απομάκρυνση των ομβρίων υδάτων.

Τον Αύγουστο του 1900 με ενέργειες του βουλευτή Τυρνάβου Γεωργίου Ροδοπούλου διατέθηκε συμπληρωματική πίστωση 10.000 δρχ για το σκοπό αυτό. Η κατασκευή του νεκροταφείου και της εκκλησίας ανατέθηκε τον Αύγουστο του 1900 σε εργολάβο αλλά για μια ακόμα φορά τα χρήματα κατασπαταλήθηκαν «με αποτέλεσμα η όψη του νεκροταφείου να παραμείνει αποκρουστική. Οικτρή κατάσταση παρουσίαζε τόσο η οδός που οδηγούσε στο νεκροταφείο η οποία ήταν αδιάβατη κατά τους χειμερινούς μήνες όσο και η παρακείμενη γέφυρα που ήταν έτοιμη να καταρρεύσει».

Ο Δήμος δε, δεν διέθετε ούτε νεκροφόρα άμαξα ούτε τους απαραίτητους φυλακές, νεκροθάφτες και εργάτες με αποτέλεσμα το νεκροταφείο να παρουσιάζει μία εικόνα καθόλου κολακευτική για τις δημοτικές αρχές. «Οι οικογένειες των θανόντων και ειδικά των απόρων υποχρεούνταν να μεταφέρουν τα φέρετρα στους ώμους τους διασχίζοντας τους λασπωμένους δρόμους της πόλης και να πληρώσουν υπερβολικά χρηματικά ποσά σε τυχάρπαστος και πρόσκαιρους» εργολάβους κηδειών. Πρωταρχικό επομένως μέλημα του τότε δημάρχου Ζαρμάνη ήταν η διευθέτηση κάποιων ζητημάτων που αφορούσαν τόσο το λειτουργικό όσο και το τελειτουργικό μέρος της υπόθεσης.

Το Δεκέμβριο του 1901 έγινε δημοπρασία για την ανάληψη του δικαιώματος εκμετάλλευσης νεκροφόρας για μία δεκαετία. Ενώ υπήρξε τελικός μειοδότης η δημοπρασία επαναλήφθηκε γιατί οι τιμές θεωρήθηκαν υπέρογκες. Τελικά, την εκμετάλλευση ανέλαβε ο Θεόδωρος Χαλήμαγας. Μπορεί να είχε βρεθεί ενοικιαστής αλλά δεν υπήρχε νεκροφόρα άμαξα γεγονός το οποίο ανάγκασε τον Βασίλειο Ροδόπουλο, διευθυντή της τοπικής εφημερίδας Όλυμπος να απευθύνει ανοιχτή επιστολή στο δήμαρχο της πόλης. Τις αμέσως επόμενες μέρες ο δήμαρχος ζήτησε προσφορές για την κατασκευή της νεκροφόρες και τελικά η άμαξα παραδόθηκε στο δήμο τον Ιούλιο του 1902.

Τον Μάρτιο του 1903 με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου εγκρίθηκε πίστωση για προμήθεια και εμφύτευση 300 κυπαρισσιών και ανακοινώθηκε ότι θα συνεχιζόταν τα έργα διαμόρφωσης του χώρου. Τα μικρά όμως κυπαρίσσια που φυτεύτηκαν δεν ποτιζόταν με αποτέλεσμα σε σύντομο χρονικό διάστημα να ξεραθούν και να καταστραφούν.

Η παρακμή συνεχιζόταν…

Τον Ιανουάριο του 1904 εγκρίθηκε κονδύλι πρόσληψης για δύο φύλακες με ετήσια αντιμισθία και δύο νεκροθάφτες, καθώς και η πίστωση χρημάτων για την κατασκευή φυλακίου στην είσοδο του χώρου. Τότε ήταν που υποβλήθηκε από τον μηχανικό του δήμου το σχεδιάγραμμα κατανομής των τάφων του νεκροταφείου ανά κατηγορία και ζώνη.

Επί δημαρχίας Αστεριάδη, που ακολούθησε, αποστάλθηκε στο Υπουργείο Εσωτερικών το σχεδιάγραμμα για το νεκροταφείο και ο κατάλογος των έργων για τον εξωραϊσμό, ζητήθηκαν δε πληροφορίες από τον τότε δήμαρχο Αθηναίων Σπύρο Μερκούρη σχετικά με την χωροθέτηση των τάφων και την διαδικασία είσπραξης των τελών του εφαρμοζόταν στο πρώτο νεκροταφείο Αθηνών. Το 1904 το υπουργείο Εσωτερικών ενέκρινε το σχέδιο της διαρρύθμισης του νεκροταφείου· ορίστηκαν ξανά οι λεπτομέρειες οι οποίες αφορούσαν τις τιμές των τριών ζωνών στις οποίες χωρίστηκε το νεκροταφείο και το δημοτικό συμβούλιο περίμενε την έγκριση του υπουργείου εσωτερικών για να προχωρήσει στην ανέγερση της εκκλησίας του νεκροταφείου.

Τα προβλήματα ωστόσο δεν σταμάτησαν…

Η έλλειψη αποχετευτικών φρεατίων δημιουργούσε συνεχώς πρόβλημα καθώς πολλές φορές το νεκροταφείο πλημμύριζε και μεταβαλλόταν σε έλος. Ειδικά μετά τις συνεχείς βροχοπτώσεις του Φεβρουαρίου το 1906 μεταβλήθηκε σε μια απέραντη λίμνη. Τον Αύγουστο του 1906 ανατέθηκε σε εργολάβο η διάνοιξη της τάφρου· το έργο τελείωσε δύο χρόνια αργότερα ενώ εργολάβος εξοφλήθηκε τον Απρίλιο του 1909.

Στο μεταξύ άρχισε να εφαρμόζεται ο νόμος 3596/1910 σύμφωνα με τον οποίο το νεκροταφείο υπήχθη στον συνεδριακό ναό του Αγίου Νικολάου, ενώ τον Δεκέμβριο του 1918 ψηφίστηκε ο νόμος 1621 που επέτρεπε στους δήμους να προβαίνουν σε αναγκαστικές απαλλοτριώσεις για την ίδρυση ή την επέκταση νεκροταφείου. Τον Ιανουάριο του 1922 το εκκλησιαστικό συμβούλιο του Αγίου Νικολάου ζήτησε από το Δήμο την επισκευή της οδού από την σιδηροδρομική γραμμή μέχρι την πύλη του νεκροταφείου επειδή ήταν αδύνατη η διέλευσή τροχοφόρων. Το δημοτικό συμβούλιο ενέκρινε την επισκευή στις 31 Ιανουαρίου 1922.

Το Μάρτιο του 1930 αποφασίστηκε η αγορά αυτοκινούμενης δημοτικής νεκροφόρας σε αντικατάσταση της μέχρι πρότινος άμαξας με άλογα.

Στις 10 Ιουλίου 1931 ψηφίστηκε ο νόμος 5148 που έβαλε τέλος σε διενέξεις μεταξύ της εκκλησίας και τους κατά τόπους δήμους και κοινότητες σε ζητήματα που αφορούσαν τους ενοριακούς ναούς και τα νεκροταφεία. Σύμφωνα με το άρθρο 8 του νόμου 5148/1931 το δημοτικό νεκροταφείο της Λάρισας πέρασε εφεξής την πλήρη κυριότητα του Δήμου ο οποίος υποχρεώθηκε να συντάξει κανονισμό λειτουργίας. Ο τελευταίος ψηφίστηκε ομόφωνα από το δημοτικό συμβούλιο 12 Νοεμβρίου 1931. Με το ίδιο άρθρο πέρασε στο Δήμο Λάρισας και η διαχείριση του ναού των Ταξιαρχών.

Δεν πρόλαβε να λειτουργήσει το νεκροταφείο σε νορμάλ συνθήκες ούτε καν για μια δεκαετία. Άρχισε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος…

Από τις 10 Δεκεμβρίου του 1940 από τις νομικές αρχές της Θεσσαλίας απαγορεύτηκαν οι νεκρώσιμες πομπές προς το νεκροταφείο αποβλέποντας στην προστασία των πολιτών από τους βομβαρδισμούς. Κατά τη διάρκεια του πολέμου και της κατοχής θα πρέπει να πούμε ότι το νεκροταφείο και τα εθνικά μνημεία του υπέστησαν μεγάλες καταστροφές κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών και το σεισμό του 1941. Η δε εκκλησία των Ταξιαρχών καταστράφηκε ολοσχερώς.

Μετά την Κατοχή, ήρθε ο Εμφύλιος· έπρεπε να περάσει και αυτός… Για την ανακατασκευή της περίφραξης του νεκροταφείου η οποία έχει καταρρεύσει από τον σεισμό του 1941 εκταμιεύτηκαν τον Ιανουάριο του 1947 δυόμιση εκατομμύρια δραχμές από το αποθεματικό του Δήμου. Τον Αύγουστο του 1947 αποφασίστηκε η ανέγερση ενός οικίσκου σε οικόπεδο που βρισκόταν μπροστά από το νεκροταφείο και ανατέθηκε η σχετική μελέτη σε μηχανικό του δήμου. Τον Οκτώβριο του 1949 κατατέθηκε στο δημοτικό συμβούλιο η μελέτη για την ανέγερση του κτήματος που είχε αποφασιστεί το 1947 και προοριζόταν για τα γραφεία του νεκροταφείου και πιστώθηκαν 50 εκατομμύρια δρχ για την κατασκευή του.

Ακολουθούν χρόνια που οι δημοτικές αρχές συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν διαφόρων ειδών, λειτουργικών και μη προβλημάτων, μέχρι που φτάνουμε στο 1963. Κατά τη διάρκεια του 1963 πραγματοποιήθηκε εν τέλει η διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων του νεκροταφείου, η συντήρηση των κήπων, η ανέγερση αποθήκης και η επισκευή και επέκταση του παλιού οστεοφυλακίου και θεμελίωση του νέου.

Το πρώτο εξάμηνο του 1964 δε, δαπανήθηκαν χρήματα για έργα περίφραξης και για την αποπεράτωση των δύο οστεοφυλακίων. Την ίδια περίοδο οι υπηρεσίες του Δήμου άρχισαν να συναντούν δυσκολίες για την εξεύρεση τάφων α΄ και β΄ θέσης.

Οι συζητήσεις για τη δημιουργία του δεύτερου δημοτικού νεκροταφείου είχαν μόλις αρχίσει… Η πρώτη ταφή στο Β΄ Δημοτικό νεκροταφείο έγινε τελικά το 1993, στην προέκταση της οδού Καρδίτσης στο σημείο που είχε υποδείξει το 1957 ο τότε δήμαρχος Δημήτριος Χατζηγιάννης που ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά με το θέμα. Χρειάστηκαν μόλις 36 χρόνια από τότε…

Υ.Σ. Ας ελπίσουμε ότι έργα ανάπλασης που ξεκίνησαν πέρυσι τον Μάρτιο θα ολοκληρωθούν σε εύλογο χρονικό διάστημα και ότι δεν θα συνεχιστεί η κατάρα των καθυστερήσεων και των κακοδιαχειρίσεων στις οποίες αναφερθήκαμε συνοπτικά ανωτέρω…