Οι κοινωνίες σε κόπωση. Φταίει η επιτάχυνση;

Στις γιορτές βρήκα τον χρόνο να διαβάσω το εκτενές δοκίμιο του ακαδημαϊκού Χάρτμουτ Ρόζα «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση». Πρόκειται για κείμενο αιχμηρό που κριτικάρει τις σύγχρονες δυτικές δημοκρατίες, εξαιτίας της απογοήτευσης που παράγουν. Tο κρίσιμο ερώτημα που θέτει ο συγγραφέας είναι το εξής: «Γιατί οι σύγχρονες δημοκρατίες πλέον δεν εμπνέουν»; Η απάντηση που δίνει είναι απλή και συνάμα ανησυχητική. «Επειδή ζητούν διαρκώς περισσότερη ταχύτητα. Ζητούν από τους πολίτες τους να επιταχύνουν το βίο τους».

Δεν διαφωνώ μαζί του. Ζούμε γρηγορότερα, ελπίζουμε λιγότερο. Οι σημερινές δυτικές δημοκρατίες επιβάλλουν την ταχύτητα, την προσαρμογή, το φόβο μήπως δεν προφτάσουμε… Και εμείς, για να προφτάσουμε, συνεχώς επιταχύνουμε. Η επιτάχυνση παύει να είναι επιλογή και γίνεται «καθεστώς».

Επιτάχυνση σημαίνει να είσαι πάντα διαθέσιμος. Να ανταποκρίνεσαι άμεσα. Να αξιολογείσαι συνεχώς. Να ακολουθείς τα «πρέπει» της αποδεκτής ζωής. Να βλέπεις παντού ανάγκες και επιταγές. Να τρέχεις για «κερδισμένες» εμπειρίες που όταν τις προλαβαίνεις λες «ευτυχώς»… Να καταπίνεται ο χρόνος σου και να μην το καταλαβαίνεις. Μας ζητούν πολλά, ζητάμε και εμείς πολλά από εμάς. Παντού μια επιτάχυνση…

Η επιτάχυνση μετασχηματίζει τα πάντα. Αλλάζουμε όλοι συνεχώς απαιτήσεις και σταθερές. Ακολουθούμε το «γύρω μας» όπου όλα κινούνται γρήγορα. Οι ειδήσεις, οι αθλητές, το φαγητό, οι υπολογιστές, οι μετακινήσεις. Στις κοινωνίες της επιτάχυνσης ο χώρος μετατρέπεται σε «μη τόπο». Όπως συμβαίνει με την οθόνη στον υπολογιστή μας. Ρευστή η οθόνη, ρευστή και η ζωή μας…

Σταματήσαμε να βιώνουμε το παρόν, το διεκπεραιώνουμε. Ζητάμε την εμπειρία του άμεσου, του «εδώ και τώρα», γιατί ο χρόνος πάντα τελειώνει… Πόσο παράδοξο στην εποχή της τεχνολογικής διευκόλυνσης να «πεινάμε» για λίγο χρόνο! Και συνεχώς επιταχύνουμε για να τον κερδίσουμε… Το δόλωμα; Το «λίγο ακόμα»…

Σαν όλα, επιταχύνεται και η πολιτική ζωή. Τα ψηφιακά μέσα βομβαρδίζουν με ασύνδετες και αλλόκοτες πληροφορίες. Η δημόσια σφαίρα δεν είναι πια χώρος για επιχειρήματα. Μετατράπηκε σε πεδίο ταχείας επικοινωνίας και φευγαλέων εικόνων. Ακόμα και πλειοψηφίες φτιάχνονται πια γρήγορα, σχεδόν ενστικτωδώς… Η ζωή έγινε «παιχνίδι» κατάταξης και επίδοσης. Η ταχύτητα εισβάλλει παντού και μας εξαντλεί. Πιέζει τους θεσμούς, αποδυναμώνει και τον πολιτικό έλεγχο.

Ζούμε με το «χρόνιο άγχος» του χρόνου. Είμαστε εξαντλημένοι, ελπίζουμε λιγότερο. Και παρόλα αυτά συνεχίζουμε να επιταχύνουμε. Γιατί η ταχύτητα και η μεταβολή έχουν επιβληθεί πια ως αξίες. Όμως νόημα γεννά η σταθερότητα. Όλοι ψάχνουν και για λίγη επιβράδυνση. Η επιβράδυνση φαντάζει σήμερα ως όαση. Η απογοήτευσή μας είναι μια σιωπηλή έκκληση για περισσότερο χρόνο…

Νίκος Ντόλας, Φιλόλογος, Διδάκτωρ ΕΚΠΑ, Πολιτευτής ΝΔ