Θάνάσης Τζιαφάλιας: Ο άνθρωπος που άλλαξε τη Λάρισα έφυγε – Το άγνωστο παρασκήνιο πίσω από το Α’ Αρχαίο Θέατρο

Ο θάνατος του διακεκριμένου αρχαιολόγου Θανάση Τζιαφάλια σηματοδοτεί το τέλος μιας ολόκληρης εποχής για τη Λάρισα και τη Θεσσαλία. Πρόκειται για τον άνθρωπο που συνέδεσε όσο λίγοι το επιστημονικό του έργο με την ίδια την ταυτότητα της πόλης, μετατρέποντας την αρχαιολογία από κλειστό ακαδημαϊκό πεδίο σε ζωντανό στοιχείο της καθημερινότητας και της συλλογικής μνήμης.

Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, το όνομά του ταυτίστηκε με το Α’ Αρχαίο Θέατρο της Λάρισας, ένα μνημείο που δεν αποκαλύφθηκε απλώς χάρη στη δουλειά του, αλλά αναγεννήθηκε μέσα από τη δική του επιμονή, διορατικότητα και επιστημονική συνέπεια.

Γεννημένος στον Πρόδρομο Καρδίτσας, ο Θανάσης Τζιαφάλιας ανήκε στη γενιά εκείνη των αρχαιολόγων που διαμόρφωσαν την επαγγελματική τους ταυτότητα μέσα σε δύσκολες συνθήκες, με περιορισμένα μέσα αλλά με βαθιά πίστη στον ρόλο της αρχαιολογίας ως δημόσιου αγαθού. Οι σπουδές του στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης αποτέλεσαν τη βάση για μια πορεία που δεν περιορίστηκε στη θεωρητική γνώση, αλλά εξελίχθηκε κυρίως στο πεδίο, μέσα από ανασκαφές, σωστικές επεμβάσεις και μακροχρόνια έρευνα στον θεσσαλικό χώρο. Από νωρίς έδειξε ιδιαίτερη κλίση στη συστηματική μελέτη των μνημείων και στην ανάγκη τεκμηρίωσης όχι μόνο των ευρημάτων, αλλά και της ίδιας της διαδικασίας αποκάλυψής τους.

Η Λάρισα υπήρξε το κέντρο βάρους της επιστημονικής του ζωής. Ως Έφορος Αρχαιοτήτων, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη σύνθετη πραγματικότητα μιας σύγχρονης πόλης χτισμένης πάνω στα στρώματα της αρχαίας και της βυζαντινής ιστορίας της. Εκεί ακριβώς ανέδειξε μια προσέγγιση που τον ξεχώρισε, καθώς δεν αντιμετώπισε την αρχαιολογία ως εμπόδιο στην ανάπτυξη, αλλά ως εργαλείο ουσιαστικής αστικής αυτογνωσίας. Η κορυφαία στιγμή αυτής της προσέγγισης ήταν η αποκάλυψη του Α’ Αρχαίου Θεάτρου, ενός μνημείου που επί δεκαετίες παρέμενε θαμμένο κάτω από δρόμους, κτίρια και αστικές παρεμβάσεις.

Η ανασκαφή του θεάτρου δεν υπήρξε ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη. Απαιτούσε διοικητική επιμονή, επιστημονική τεκμηρίωση, πολιτικές συναινέσεις και, κυρίως, υπομονή. Ο Θανάσης Τζιαφάλιας υπήρξε ο άνθρωπος που κράτησε σταθερά τον προσανατολισμό του έργου, ακόμη και όταν οι συνθήκες ήταν αποθαρρυντικές. Για εκείνον, το θέατρο δεν ήταν απλώς ένα αρχιτεκτονικό κατάλοιπο, αλλά ο κατεξοχήν χώρος πολιτικής και κοινωνικής έκφρασης της αρχαίας Λάρισας. Αυτή η αντίληψη καθόρισε και τον τρόπο με τον οποίο επέμεινε να αναδειχθεί το μνημείο όχι ως απομονωμένο αρχαιολογικό σημείο, αλλά ως οργανικό τμήμα του σύγχρονου αστικού ιστού.

Ακόμη και μετά τη συνταξιοδότησή του, δεν αποσύρθηκε από την ενεργό επιστημονική δράση. Αντίθετα, αφιερώθηκε στη συστηματική συγγραφή και τεκμηρίωση του έργου του, γνωρίζοντας ότι η πραγματική διάρκεια της αρχαιολογικής προσφοράς δεν εξαντλείται στην ανασκαφή, αλλά στη γνώση που μεταβιβάζεται. Η συνεργασία του με τον αρχιτέκτονα και ερευνητή Δημήτρη Καραγκούνη για τη συγγραφή του δίτομου έργου σχετικά με το Α’ Αρχαίο Θέατρο αποτελεί κορύφωση αυτής της φιλοσοφίας. Πρόκειται για ένα έργο που δεν καταγράφει απλώς δεδομένα, αλλά αφηγείται την ίδια την ιστορία της αποκάλυψης του μνημείου, με σεβασμό στη λεπτομέρεια και με σαφή συνείδηση ότι απευθύνεται τόσο στους ειδικούς όσο και στις επόμενες γενιές ερευνητών.

Όσοι τον γνώρισαν μιλούν για έναν άνθρωπο χαμηλών τόνων, αυστηρό πρώτα με τον εαυτό του, βαθιά προσηλωμένο στην επιστημονική δεοντολογία και απολύτως συνειδητοποιημένο ως προς την ευθύνη που φέρει όποιος διαχειρίζεται την πολιτιστική κληρονομιά. Δεν επιδίωξε τη δημοσιότητα, αλλά δεν την απέφυγε όταν αυτή μπορούσε να υπηρετήσει τον σκοπό της ανάδειξης των μνημείων. Σε κάθε δημόσια παρέμβασή του, ο λόγος του ήταν μετρημένος, τεκμηριωμένος και απαλλαγμένος από υπερβολές, γεγονός που ενίσχυσε την αξιοπιστία του τόσο στον επιστημονικό κόσμο όσο και στην τοπική κοινωνία.

Ο ΚΩΣΤΑΣ ΤΖΑΝΑΚΟΥΛΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΣΗ ΤΖΙΑΦΑΛΙΑ

Για τον επί δεκαέξι χρόνια δήμαρχο Λαρισαίων Κώστα Τζανακούλη, ο Θανάσης Τζαφάλιας δεν υπήρξε μόνο ο αρχαιολόγος που συνέδεσε το όνομά του με την αποκάλυψη του Α’ Αρχαίου Θεάτρου, αλλά ένας συνοδοιπόρος σε ένα έργο ζωής που άλλαξε την πόλη, την εικόνα της και τη σχέση των πολιτών με την ιστορική τους κληρονομιά. Μέσα από προσωπικές μνήμες, βιωμένες συνεργασίες και καθοριστικές στιγμές, ο Κώστας Τζανακούλης σκιαγραφεί τον άνθρωπο πίσω από το μνημείο: Έναν επίμονο, αφοσιωμένο και βαθιά παθιασμένο λειτουργό του πολιτισμού, που υπηρέτησε το αρχαίο θέατρο μέχρι την τελευταία στιγμή ως προσωπικό χρέος και εθνική παρακαταθήκη.

Είπε συγκεκριμένα, μιλώντας στο onlarissa.gr: «Ο θάνατος του Θανάση Τζιαφάλια σκόρπισε λύπη σε πολύ κόσμο και ιδιαίτερα στους Λαρισαίους, γιατί το όνομά του είναι συνδεδεμένο με την αποκάλυψη του Αρχαίου Θεάτρου της Λάρισας, ενός εμβληματικού μνημείου που άλλαξε πολλά πράγματα στην πόλη μας.

Ήταν έργο ζωής γι’ αυτόν. Δούλεψε συστηματικά γι’ αυτό από το 1985, όχι μόνο μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2007, δηλαδή επί 22 χρόνια, αλλά, θα έλεγα, μέχρι τον θάνατό του, αφού συνέχισε εθελοντικά μέχρι το 2015 ως πρόεδρος της αρμόδιας Επιστημονικής Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων του ΥΠΠΟ, στη συνέχεια ως επιστημονικός σύμβουλος της Ομάδας Σύνταξης της μελέτης συνολικής αποκατάστασης του μνημείου έως το 2018 και μετά, μαζί με τον στενό του συνεργάτη Δημ. Καραγκούνη, αφιερώθηκε στη συγγραφή λευκωμάτων για το αγαπημένο του έργο. Έτσι, το 2023 εκδόθηκε το πρώτο με τίτλο «Αρχαίο Θέατρο Λάρισας: Τα μάρμαρα μιλούν».

Ακολούθησαν, έναν χρόνο μετά, οι δύο πρώτοι τόμοι του μεγάλου έργου «Η αποκάλυψη, Αρχαίο Θέατρο Λάρισας», οι οποίοι καλύπτουν το χρονικό διάστημα έως το 1985 ο πρώτος και έως το 1998 ο δεύτερος. Αυτοί οι δύο τόμοι εκδόθηκαν με πρωτοβουλία της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Θεσσαλίας – Στερεάς Ελλάδας και παρουσιάστηκαν στο Ωδείο Λάρισας, ενώ σχεδιάζαμε να τους παρουσιάσουμε και στην Αθήνα. Παράλληλα, έγραφαν με τον Δημ. Καραγκούνη τους υπόλοιπους τρεις τόμους και, όπως με ενημέρωσε ο συνεργάτης του, οι δύο είναι ήδη έτοιμοι.

Με τον μακαρίτη Θαν. Τζιαφάλια γνωριζόμασταν πριν αναλάβω δήμαρχος, αλλά από τον Δεκέμβριο του 1998 και μέχρι να αρχίσει η περιπέτεια με την υγεία του είχαμε συνεχείς επαφές. Ο Θανάσης, ως γνήσιος Καραγκούνης, ήταν να μην βάλει κάτι στο μυαλό του. Έτσι και το έβαζε, δεν υπήρχε περίπτωση να σταματήσει αν δεν το έκανε. Ήταν αυτός που με έκανε να αγαπήσω ακόμη περισσότερο το μνημείο, για το οποίο, τα 16 χρόνια της δημαρχιακής μου θητείας, έκανα ό,τι μπορούσα, πάντοτε σε συνεννόηση μαζί του. Ουσιαστικά ξεκίνησα έναν μήνα πριν αναλάβω, τον Δεκέμβριο του 1998.

Το πρώτο μου ταξίδι στις Βρυξέλλες ως δήμαρχος, τον Ιανουάριο του 1999, ήταν για το αρχαίο θέατρο και μάλιστα άκρως πετυχημένο, αφού πήραμε 800 εκατ. δραχμές και τα 100 δόθηκαν αμέσως για την εκχωμάτωση της σκηνής και από τότε άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τις χρηματοδοτήσεις. Χάρηκε ιδιαίτερα όταν αλλάξαμε το σήμα της πόλης και, εκτός από το άλογο, βάλαμε και το αρχαίο θέατρο. Όπως επίσης χάρηκε όταν πεζοδρομήσαμε την Παπαναστασίου και τη Βενιζέλου, σταματώντας το πέρασμα αυτοκινήτων, και κάναμε τη διαμόρφωση και περίφραξη. Δεν σταμάτησε ποτέ η συνεργασία μας.

Τα τελευταία χρόνια ήταν στεναχωρημένος, γιατί δεν συμφωνούσε με πολλές εργασίες που γίνονταν στο θέατρο. Η τελευταία μας συνεργασία ήταν με την έκδοση των δύο πρώτων τόμων του λευκώματος. Μου έκανε την ιδιαίτερη τιμή, αφιερώνοντάς τους σε μένα, κλείνοντας την αφιέρωση με τη φράση: «ἀρετῆς ἕνεκεν πάσης», καθόσον το έργο αυτό είναι «τῷ ἔθνει παραθήκη». Αιωνία η μνήμη του, καλό του ταξίδι και ελπίζω ο Δήμος να τον τιμήσει όπως του αρμόζει».

newsroom onlarissa.gr